Ενδέκατος μήνας του Γρηγοριανού ημερολογίου, ο ένατος μήνας του αρχαίου δεκάμηνου Ρωμαϊκού ημερολογίου, ο Νοέμβρης. Σποριάς και Μεσοσπορίτης. Χαμένος από το χάσιμο της μέρας. Ανακατεμένος από τις ακατάστατες καιρικές συνθήκες. Το κρύο δυναμώνει και γενικεύεται.
Στο μυθιστόρημα «Ο κάμπος» (1936), εμπνευσμένο από τις προσωπικές εμπειρίες του συγγραφέα στην πεδιάδα της Μεσαορίας, προβάλλεται ρεαλιστικά η αγροτική ζωή στην Κύπρο κατά την πρώιμη Αγγλοκρατία. Οι δύκολες οικονομικές συνθήκες που αυξάνουν την ανασφάλεια των ανθρώπων, η αγωνία τους κυρίως για την παραγωγή λόγω και των ιδιαίτερων καιρικών φαινομένων που επικρατούν στο νησί (όπως, για παράδειγμα, η παρατεταμένη ξηρασία) συνθέτουν μια πειστική εικόνα του κοινωνικού περίγυρου στην ύπαιθρο.
«Κι είν’ η μεγάλη προσμονή σπόρος που σκίζει όλο το χώμα για να βρει την άνοιξη» Οδυσσέας Ελύτης
Camil Ressu, La arat
Η καλλιέργεια των δημητριακών ήταν από τα πολύ παλιά χρόνια η βασική γεωργική ασχολία που έτρεφε ανθρώπους και ζώα. Ανατρέχοντας στην Παλαιά και Καινή διαθήκη καταλαβαίνουμε αμέσως το μέγεθος, τη σημασία και τον τελετουργικό χαρακτήρα που δινόταν στα αρχαία χρόνια στη σπορά. Από νωρίς το φθινόπωρο και αμέσως μετά τα πρωτοβρόχια και μόλις η γη ξεδιψούσε, ήταν έτοιμη δηλαδή να οργωθεί, οι ζευγολάτες έζεγναν τα «βούθκια» τους με το πρωτόγονο άροτρο (το υνί) και πριν ο ήλιος γεννηθεί άρχιζαν όργωμα (ζευγάρι), για ν’ ανασάνει το χωράφι αλλά και για να αναμιχθεί και η κοπριά που συνήθως ετοποθετήτο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Όταν τελείωναν με το άροτρο έζεγναν ξανά τα βούθκια με τη σβάρνα και σβάρνιαζαν το οργωμένο χωράφι ισιώνοντας τη γη και ετοιμάζοντάς τη για τη σπορά. Ακολουθούσε η σπορά που γινόταν με το χέρι και σαράκλισμα της γης για να λιώσουν οι σβόλοι και να χωθεί ελαφριά στο χώμα ο σπόρος.
Η εγκαταλειμμένη Ελλάδα έχει ελπίδα: Τα ορεινά χωριά μας δεν έχουν πει την τελευταία τους λέξη!
Οι διακοπές στα χωριά και στα βουνά μάς ανοίγουν συχνά την όρεξη για σκέψεις που μοιάζουν να ταιριάζουν μόνο σε ονειροπόλους. Αλλά και τα όνειρα μέσα στη ζωή είναι. Και κάποιες φορές, όταν συναντηθούν με τη γνώση, την επιμονή και τις κατάλληλες συνθήκες, μπορούν να γίνουν πραγματικότητα.
Από τον Καμαριώτη στα αμπέλια του Γαζίου κι ύστερα πάλι πίσω στο βουνό
Ο τρύγος στα παιδικά μας χρόνια δεν ήταν απλώς μια αγροτική εργασία. Ήταν ένα ολόκληρο κεφάλαιο του καλοκαιριού μας. Είχε τον δικό του χρόνο, τη δική του τάξη, τις μυρωδιές, τους κόπους και τις χαρές του. Και για εμάς τους Καμαριωτιανούς είχε και τη δική του γεωγραφία: άρχιζε στο Γαζί και τελείωνε στον Καμαριώτη.
Παραδόσεις για τον μήνα που μας εισάγει στο γλυκό φθινόπωρο
Κάποτε ήταν ο έβδομος μήνας του έτους, όμως έγινε ένατος. Από τον τρύγο και τα πρωτοβρόχια μέχρι την Ινδικτιώνα και τα Ελευσίνια Μυστήρια, ο Σεπτέμβρης είναι ο μήνας που μας εισάγει στο φθινόπωρο κουβαλώντας ιστορία αιώνων. Καθώς μπαίνει ο Σεπτέμβριος, μαζί του, τουλάχιστον ημερολογιακά, μπαίνει στη ζωή μας και το φθινόπωρο. Παραδοσιακά, ο Σεπτέμβρης συνδέθηκε κυρίως με την επιστροφή από τις διακοπές, το άνοιγμα των σχολείων, τον τρύγο, την προετοιμασία των χωραφιών και τις πρώτες αλλαγές του καιρού.
Στην περιοχή του Πλατανορέματος, στο Πολύπετρο, διασώζονται έως σήμερα, σε ερειπωμένη πλέον κατάσταση, τα κατάλοιπα δύο παλαιών νερόμυλων, γνωστών ως «Πάνω Μύλος» και «Κάτω Μύλος». Τα ερείπια αυτά αποτελούν σιωπηλούς μάρτυρες μιας εποχής κατά την οποία το νερό και η ανθρώπινη εργασία συγκροτούσαν τον βασικό πυρήνα της αγροτικής ζωής. Οι νερόμυλοι δεν αποτελούν μόνο τεχνικά έργα του παρελθόντος, αλλά και σημαντικά τεκμήρια της ιστορικής μνήμης και της τοπικής ταυτότητας του Πολυπέτρου.
Τα Τενάγη Φιλίππων βρίσκονται στην Ανατολική Μακεδονία και εκτείνονται σε τρεις νομούς: Καβάλας, Δράμας και Σερρών. Η ονομασία της περιοχής προέρχεται από τη λέξη «τενάγια», που σχετίζεται με βαλτώδεις ή λιμνάζουσες εκτάσεις, οι οποίες αποτελούσαν χαρακτηριστικό της πριν από την εκβιομηχάνιση και την αποξήρανση των ελών.
Η Μπατζίνα είναι η δημοφιλής ζυμαρόπιτα (δηλαδή πίτα χωρίς φύλλο) της Θεσσαλίας, ιδιαίτερα της περιοχής της Καρδίτσας. Παρασκευάζεται από αλεύρι, τυρί, γάλα και αυγά στα οποία αργότερα προστέθηκε και το κολοκύθι δημιουργώντας μία πεντανόστιμη και πολύ χορταστική καθημερινή γευστική απόλαυση! Η λέξη «μπατζίνα» προέρχεται από τη λέξη «μπάτζος» (ή μπάτσος), ένα είδος ελληνικού λευκού, σκληρού αιγοπρόβειου τυριού, με προέλευση από τη Δυτική Μακεδονία.
Τα παλιά, πέτρινα σπίτια εκπέμπουν μια ιδιαίτερη γοητεία, λες και κρατάνε μέσα τους μυστικά και ιστορίες, σαν να ‘ναι έτοιμα να διηγηθούν ένα παρελθόν μισοξεχασμένο…
Η αιτωλοακαρνανική γη έχει ταυτιστεί µε τις έννοιες της ευφορίας και της αφθονίας. Ιδιαίτερα η περιοχή των Οινιαδών συνιστά την επιτομή του φυσικού πλούτου, της παραγωγικότητας και της ζωντάνιας. Πεδιάδες, υδρόφιλα δάση και τεράστια αποθέματα νερού αποτελούν την κινητήρια δύναμη πίσω από μια διαχρονική ανάπτυξη και ευημερία που χαρακτηρίζει την περιοχή.
Συνήθιζε να μένει μόνος, απάνεμα από ψέμα και πλάνη περιόριζε επιθυμίες, ανάγκες κολοσσιαία σχέδια, ένα ποτάμι αδάμαστο, γνώριζε την αξία της συγκίνησης που έχει η ανατολή σε μια άγρια, απάτητη κορφή, ένα θεριεμένο κύμα στ’ ανοιχτά, στο σεληνόφωτο, κέρδιζε, σε ελευθερία, χωρίς ποτέ να ζητά μήτε να καταδέχεται τα ψίχουλα, που του πετούσε εκείνη, η αστή, η μη μου άπτου, η δήθεν καλλιεργημένη, έμενε όπως πάντα, αδιάφορη, μακριά από τα γεγονότα να υπολογίζει συμφέροντα να ονειρεύεται τιμές να κρύβει τα άπρεπα του βίου της να κρύβεται σε ψεύτικα χαμόγελα, να μετράει λάφυρα και τρόπαια κοροϊδεύοντας τον αλλιώτικο κόσμο του αυτόν που πάσκιζε να δημιουργήσει, τον εντελώς καινούργιο.
Ο Μαραθώνας διαθέτει τα χαρακτηριστικά του τυπικού μεσογειακού κλίματος, με ήπιους χειμώνες, θερμά καλοκαίρια χωρίς ακραία καιρικά φαινόμενα και την κοντινή απόσταση με τη θάλασσα να προσθέτει ευφορία στα χωράφια που τροφοδοτούν ολόκληρη την Αττική.
Οροπέδιο Λασιθίου: Το απόλυτο θαύμα της οικοδιαχείρισης, πλήρως ενταγμένο στο τοπίο και με μηδενικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Μια μορφή αληθινά φιλικής προς το περιβάλλον οικονομίας που διαμόρφωσε ένα τοπίο μοναδικό, εκεί όπου η φύση συναντιέται και πορεύεται αρμονικά με τη ζώσα παράδοση, τον καθημερινό μόχθο και το όραμα των απλών ανθρώπων και όπου η ανάπτυξη ξεκινάει από την τοπική κοινωνία, υπάρχει προς το συμφέρον της και επιστρέφει τα οφέλη της σε αυτήν.
Ένα μοναδικής αξίας φιλμ ντοκιμαντέρ με τίτλο: «10.000 ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΙ» -με αφορμή την ταινία του σκηνοθέτη του Νέου Γερμανικού Κινηματογράφου Werner Herzog «Signs of Life» του 1968- μέρος ενός ευρύτερου, διεπιστημονικού ερευνητικού εγχειρήματος για τις πρακτικές διαχείρισης του νερού στο Οροπέδιο Λασιθίου Κρήτης, για την τεχνογνωσία των αντλητικών ανεμόμυλων, ως προτύπου μελέτης των μετασχηματισμών και των διαδικασιών μετάβασης από τη συλλογική διαχείριση των κοινών πόρων στην παραγωγική και πολιτισμική συγκρότηση της τοπικής κοινωνίας και του τοπίου γύρω από αυτήν.
Κάθε μεσημέρι, ο κεντρικός δρόμος της Χρυσομηλιάς, ενός μικρού ορεινού χωριού, γεμίζει από παιδιά. Με πολύχρωμες τσάντες στην πλάτη, ένα τσούρμο μαθητές περπατούν όλοι μαζί από το δημοτικό σχολείο προς τα σπίτια τους, με θέα στα καταπράσινα βουνά της Πίνδου. Μαζί τους δεν είναι παρά μόνο μία μητέρα και παράλληλα η πρόεδρος του συλλόγου γονέων και κηδεμόνων, που αποχαιρετάει ένα-ένα τα μικρά παιδιά όταν μπαίνουν στις αυλές τους για το μεσημεριανό φαγητό μέχρι να φθάσει με την κόρη της σπίτι.
Μ' αρέσουν τα ποιήματα που ζουν στο δρόμο, έξω απ' τα βιβλία: αυτά που τουρτουρίζουν στις γωνιές κι όλο καπνίζουν σαν φουγάρα· που αναβοσβήνουν, μες στη νύχτα, σαν Χριστουγεννιάτικα λαμπάκια... [Νίκος Χουλιαράς]