Ανδρέας Παναγίδης, πεθαίνοντας για την πατρίδα και τη λευτεριά

Ανδρέας Παναγίδης, Μιχαήλ Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομμάτης

«Στα σκοτεινά πηγαίνουμε
στα σκοτεινά προχωρούμε
Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά»
Γιώργος Σεφέρης

Φυλακισμένα Μνήματα

Στον μικρό χώρο των φυλακών Λευκωσίας, όπου βρίσκονται τα «Φυλακισμένα Μνήματα», είναι συνολικά θαμμένοι δεκατρείς αγωνιστές της Εθνικής Οργάνωσης Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ), εννέα από τους οποίους απαγχονίστηκαν από τους βρετανούς κατακτητές μέσα στις φυλακές. Ένας από αυτούς ήταν και ο Ανδρέας Παναγίδης, που γεννήθηκε το 1934 στο χωριό Παλαιομέτοχο Λευκωσίας. Ο Ανδρέας Παναγίδης και οι συναγωνιστές του ήρωες της ΕΟΚΑ Μιχαήλ Κουτσόφτας και Στέλιος Μαυρομμάτης απαγχονίστηκαν στο χώρο των φυλακών και θάφτηκαν στην περίκλειστη αυλή τους, στις 21 Σεπτεμβρίου 1956.

Αγωνιστές της ΕΟΚΑ στην Κύπρο (1955-1959)

Επί Κυβερνήτη Τζων Χάρντινγκ ελήφθη η απάνθρωπη απόφαση οι απαγχονισμένοι καθώς και ηγετικά πρόσωπα της ΕΟΚΑ, που σκοτώνονταν σε μάχες, να θάβονται στον αυτοσχέδιο τάφο εντός των φυλακών. Με τον τρόπο αυτό οι βρετανοί επεδίωκαν ν’ αποφύγουν την μετατροπή της κηδείας τους σε μαζικά συλλαλητήρια και μαχητικές διαδηλώσεις. Η κηδεία των αγωνιστών γινόταν αμέσως μετά τον απαγχονισμό τους. Μοναδική παρουσία ήταν εκείνη του ιερέα των φυλακών, Παπαντώνη Ερωτοκρίτου, που και εκείνος έψελνε τη νεκρώσιμη ακολουθία έξω από την κλειστή είσοδο του κοιμητηρίου. Οι συγγενείς των ηρώων μπόρεσαν να προσκυνήσουν τα μνήματά τους μόνο μετά την απελευθέρωση της Κύπρου από τους βρετανούς, τον Αύγουστο του 1960.

Ο Ανδρέας Παναγίδης με τη σύζυγό του Γιαννούλα την ημέρα του γάμου τους

Ο 22χρονος αγωνιστής Ανδρέας Παναγίδης ήταν ο μοναδικός από τους εκτελεσθέντες που ήταν πατέρας τριών μικρών παιδιών. Μάλιστα, τις τελευταίες ώρες της ζωής του οι ανακριτές εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός αυτό για να τον εκβιάσουν και ν’ αποσπάσουν πληροφορίες για τα πρόσωπα της οργάνωσης. Ακόμα όμως και όταν του προσέφεραν χρήματα και ελευθερία ως αντάλλαγμα της συνεργασίας του, ο Παναγίδης έμεινε μέχρι τέλους ανυποχώρητος.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία της συζύγου του, σε κάποια ανάκριση στις φυλακές οι βρετανοί έφεραν μπροστά του μια τσάντα γεμάτη λίρες Αγγλίας και του ζήτησαν να τους «δώσει» τρία ονόματα συντρόφων του αγωνιστών της ΕΟΚΑ -ένα όνομα για κάθε του παιδί- με αντάλλαγμα να τον φυγαδεύσουν μαζί με την οικογένειά του στο Λονδίνο, όπου θα μπορούσαν να ζήσουν με ασφάλεια, πλουσιοπάροχα στο εξής… Και ο Ανδρέας Παναγίδης, χωρίς δεύτερη σκέψη, έσπρωξε με μία κίνηση την τσάντα από την οποία τα χρήματα σκόρπισαν στο δωμάτιο και τους απάντησε θαρραλέα: «Μην βάζετε μπροστά τα μωρά μου για να με κάνετε προδότη της πατρίδας. Ούτε για το χατίρι των παιδιών μου δεν μπορώ να προδώσω την πατρίδα μου. Προτιμώ τα παιδιά μου να ζήσουν μια δύσκολη ζωή και να είναι περήφανα, παρά να με θεωρούν προδότη».

Αγωνιστές της ΕΟΚΑ στην Κύπρο (1955-1959)

Προτού ο Παναγίδης ενταχθεί στην ΕΟΚΑ γνώριζε καλά τους κινδύνους και ήταν διατεθειμένος να θυσιάσει τη ζωή του για χάρη του αγώνα. Άλλωστε, η δράση του είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα. Μαζί με τον αδερφικό του φίλο Μιχαήλ Κουτσόφτα, κάθε βράδυ ύψωναν την ελληνική σημαία σε διάφορα σημεία του χωριού τους, στο Παλαιομέτοχο Λευκωσίας, για να την βρίσκουν το επόμενο πρωί οι Άγγλοι. Ο Παναγίδης εργαζόταν στο αεροδρόμιο Λευκωσίας ως μάγειρας. Κάποια μέρα ένας βρετανός στρατιώτης ζήτησε να του κάνει σωματικό έλεγχο. Βρήκε πάνω του μία ελληνική σημαία και τον διέταξε να του σκουπίσει τα παπούτσια με αυτήν. Ο Παναγίδης θεώρησε το αίτημα του βρετανού μεγάλη προσβολή και τον χτύπησε.

Τα παιδιά του Ανδρέα Παναγίδη
Αριστείδης, Δέσποινα και Αυγή
λίγα χρόνια μετά την εκτέλεσή του

Στις 16 Μαΐου του 1956, ο Ανδρέας Παναγίδης μαζί με τους Μιχαήλ Κουτσόφτα και Παρασκευά Χοιροπούλη, πήγαν στο παρατηρητήριο «Όμηρος» του αεροδρομίου της Λευκωσίας. Σκοπός τους ήταν να κλέψουν όπλα και ν’ απαγάγουν έναν Άγγλο φρουρό, προκειμένου να τον ανταλλάξουν με τους κρατούμενους Χαρίλαο Μιχαήλ ή Ανδρέα Ζάκο. Πάνω στη συμπλοκή ένας βρετανός σμηνίας, ο Πάτρικ Τζον Χέιλ, τραυματίστηκε θανάσιμα. Οι τρεις άντρες συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στα κρατητήρια Ομορφίτας. Ο Παρασκευάς Χοιροπούλης, λόγω του νεαρού της ηλικίας του, γλίτωσε τη θανατική ποινή, οι άλλοι δύο όμως όχι…

Η ένωση με την Ελλάδα, βασικός σκοπός
του αγώνα της ΕΟΚΑ (1955-1959)

Ο Ανδρέας Παναγίδης έγραφε προς τον αδερφό του μέσα από τη φυλακή:

«Περιμένουμε την ημέρα της εκτελέσεως σαν άγια ώρα της ελευθερίας. Μάθε ακόμα ότι ο Ζάκος και οι άλλοι πέθαναν με υπερηφάνεια. Τραγουδούσαν μισή ώρα πριν να εκτελεσθούν και την ώρα της εκτελέσεως φώναζαν υπέρ της Ελευθερίας».

Σε δύο ακόμα επιστολές του πριν την εκτέλεσή του αναφέρει, μεταξύ άλλων, χαρακτηριστικά:

«Έχουμε μονάχα την μόνη μας ελπίδα στον Θεόν. Ελπίζουμε στην Υπεραγίαν Θεοτόκον, ότι κάποτε, θα δικαιωθή και ο δικός μας πόθος. Είτε αργά ή γρήγορα, κάποια μέρα, θα λάψη η αλήθεια, και η Μητέρα του Θεού θα οδηγήση τα βήματα του Κυπριακού λαού προς τον δρόμον της ελευθερίας …».

«Τώρα που ξέρω ότι σήμερα θα αντικρύσω την αγχόνη, έχω διπλάσιο θάρρος από πριν. Ο Χριστός είναι πάντα συντροφιά, στα κελιά μας. Ο Χριστός μας γεμίζει την καρδιά με αληθινή χαρά».

Ο Ανδρέας Παναγίδης στην τελευταία φωτογραφία του
πριν την εκτέλεσή του. Δεξιά, αποσπάσματα από τις επιστολές του

Τόσο πριν, όσο και μετά τη δίκη τους, οι άντρες βασανίστηκαν βάναυσα. Ο Ανδρέας Παναγίδης, πέρα από σωματική βία, υπέμεινε και ψυχολογική, μέχρι την τελευταία στιγμή. Οι Άγγλοι του είχαν υποσχεθεί ότι πριν την αγχόνη θα του επέτρεπαν να δει τα παιδιά του, να τα αγκαλιάσει και να τα φιλήσει. Ωστόσο, όταν η οικογένειά του τον επισκέφτηκε για τελευταία φορά, η αγγλίδα δεσμοφύλακας απαγόρευσε την είσοδο των παιδιών στις φυλακές. Τότε η σύζυγός του δεν άντεξε και αρπάζοντας το μικρότερο παιδί της από τα χέρια της Αγγλίδας το έριξε στο χώμα και της επιτέθηκε. Την χτύπησε και κατάφερε να φέρει τα παιδιά της μπροστά στον πατέρα τους. Δεν επέτρεψαν στον Παναγίδη να τα αγκαλιάσει, αλλά τουλάχιστον τον είδαν για τελευταία φορά.

Στη φωτογραφία που ακολουθεί, τραβηγμένη στις 20 Σεπτεμβρίου 1956, οι οικογένειες των απαγχονισθέντων ηρώων Ανδρέα Παναγίδη, Μιχαήλ Κουτσόφτα και Στέλιου Μαυρομμάτη έξω από τις Φυλακές Λευκωσίας, περιμένουν να αποχαιρετίσουν τους μελλοθάνατους ανθρώπους τους, που εκτελέστηκαν τη νύχτα της ημέρας εκείνης. Διακρίνεται στην πρώτη σειρά, η σύζυγος του Ανδρέα Παναγίδη, Γιαννούλλα, με τα τρία παιδιά τους:

Η φωτογραφία ανήκει στην κα Ζήνα Λυσάνδρου Παναγίδη,
Δήμαρχο Λευκονοίκου (aftodioikisi.com.cy)

Στην τελευταία του επιστολή προς τη σύζυγο και τα παιδιά του ο Ανδρέας Παναγίδης έγραφε:

«Αξιολάτρευτά μου παιδιά, πολυαγαπημένη μου γυναίκα χαίρετε. Αυτήν την στιγμήν που σας γράφω είναι Τρίτη, 10 η ώρα το βράδυ. Ακριβώς πριν τρία λεπτά μας ειδοποίησαν ότι χαράματα της Παρασκευής 21.9.1956, θα εκτελεσθούμε. Ίσως, όταν διαβάζετε το γράμμα, εγώ να μην υπάρχω ανάμεσα στους ζωντανούς. Λατρευτά μου παιδιά, σας αφήνω για πάντα, στην τόσο νεαρή μου ηλικία. Στα 22 μου χρόνια πεθαίνω για χάρη μιας μεγάλης ιδέας. Σας εύχομαι, αγαπημένα μου παιδιά, να γινείτε καλοί χριστιανοί και καλοί Έλληνες Κύπριοι. Ακολουθήστε πάντα το δρόμο της αρετής. Να είσθε πάντα βέβαιοι ότι σας αγάπησα τόσο θερμά και με μια απέραντη πατρική αγάπη. Αλλά δυστυχώς σας αφήνω, χωρίς να σας δω να μεγαλώνετε, όπως το ονειρευόμουν…

…Κι εσύ, πολυαγαπημένη μου Γιαννούλλα, σου ζητώ για τελευταία χάρη να περνάς καλά με τα παιδιά μας. Αγάπα τα θερμά, τόσο πολύ, και για μένα. Και εγώ από ψηλά θα σας στέλλω τις πιο θερμές μου ευχές. Και να σεβαστείς και το δικό μου όνομα. Βλέπεις η μοίρα θέλησε να μας πικράνει στα πρώτα χρόνια του γάμου μας. Αυτή τη στιγμή που σου γράφω, ένα χαμόγελο γλυκύ στολίζει τα χείλη μου, γιατί είμαι ευτυχισμένος που αφήνω τα παιδιά μου σε μια καλή μητέρα. Η ψυχή μου είναι γεμάτη μια αληθινή χαρά, γιατί είμαι υπερήφανος για σένα. Μη δώσεις καμμιά ματιά στο παρελθόν, αλλά κοίταζε το παρόν. Σου ζητώ συγγνώμη και συγχώρεση για ό,τι σου έφταιξα Γιαννούλλα.

…Έχετε γεια, μια για πάντα, αγαπημένες μου υπάρξεις. Με φιλιά και αγάπη, ο σύζυγος σου και ο αγαπητός σας πατέρας Ανδρέας Παναγίδης».

Στις 21 Σεπτεμβρίου του 1956 ο Ανδρέας Παναγίδης, ο Μιχαήλ Κουτσόφτας και ο Στέλιος Μαυρομμάτης οδηγήθηκαν στην αγχόνη. Ήταν το έκτο, το έβδομο και το όγδοο θύμα της αγγλικής αυτής θηριωδίας στις φυλακές της Λευκωσίας. Σε έρευνες που έκαναν Άγγλοι στρατιώτες στο πατρικό σπίτι του Στέλιου Μαυρομμάτη, μετά την εκτέλεσή τους, εκπυρσοκρότησε το όπλο ενός στρατιώτη πληγώνοντας την αδελφή του Μαρία στη σπονδυλική στήλη και καθηλώνοντάς την, από τα 27 της χρόνια, σε αναπηρική καρέκλα.

Ο χώρος της αγχόνης στις φυλακές Λευκωσίας

Η φωτογραφία – ντοκουμέντο που ακολουθεί αποτελεί μια αδιάψευστη μαρτυρία για τα πρόσωπα του δράματος, τα αθώα θύματα των εγκλημάτων των βρετανών στην Κύπρο, που τα κάλυπταν επισταμένα όσο κατείχαν το νησί. Κατά την πρώτη τους επίσκεψη στα «Φυλακισμένα Μνήματα», την 24η Αυγούστου 1960, η οικογένεια του Ανδρέα Παναγίδη: διακρίνονται από τα αριστερά προς τα δεξιά, η μητέρα της Γιαννούλας Παναγίδη, Αυγούστα, γονατιστά πάνω από τον τάφο του πατέρα τους τα δύο μεγαλύτερα παιδιά του Αριστείδης και Δέσποινα Παναγίδη και όρθια πίσω τους η μικρότερη αδερφή τους Αυγή Παναγίδη, για την οποία ο μεγάλος Κύπριος ποιητής Κυριάκος Χαραλαμπίδης έγραψε το ποίημα «Ανασκαφή», η χήρα του Ανδρέα Παναγίδη, Γιαννούλα, όλοι γονατιστοί πάνω από το μνήμα του ήρωα, καθώς επίσης και οι γονείς του Γρηγόρης και Δέσποινα στο κέντρο. Στα δεξιά της φωτογραφίας διακρίνεται επίσης γονατιστή η αδελφή του ήρωα Μαρία Μουσκή με τον γιό της Γρηγόρη, βρέφος στην αγκαλιά της και την κόρη της Δέσποινα και μερικοί ακόμα συγγενείς. Όλοι συγκλονισμένοι προσπαθούν να συνειδητοποιήσουν ότι εκεί βρίσκεται ο πολυαγαπημένος ήρωας πατέρας τους, ο σύζυγος, ο γιός, ο αδερφός:

Τα «Φυλακισμένα Μνήματα» σήμερα είναι τόπος ιερού προσκυνήματος και ένα από τα πιο σημαντικά μνημεία ηρωισμού του Κυπριακού λαού για την ένωσή του με την Ελλάδα. Ο αγώνας της ΕΟΚΑ και η θυσία των ηρώων που ανέδειξε, λαμβάνουν ξεχωριστή διάσταση στις μέρες μας, καθώς η ειρήνη και η ασφάλεια στον χώρο του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου διακυβεύονται ξανά και απειλούνται συστηματικά από τον τουρκικό επεκτατισμό. Την ίδια ώρα, μεγάλο μέρος της Κύπρου παραμένει επί μισό σχεδόν αιώνα υπό τουρκική κατοχή. Το περήφανο σύνθημα της ΕΟΚΑ για ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, εξακολουθεί και σήμερα να εμπνέει καθώς μόνο με την ενότητα, τη σύμπνοια και τη σύμπλευση του Ελληνισμού, βασικός φορέας και εκφραστής του οποίου είναι η Κύπρος, θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε δυναμικά και αποφασιστικά τις σύγχρονες προκλήσεις.   

Ο αγώνας της ΕΟΚΑ και η θυσία των ηρώων που ανέδειξε, λαμβάνουν ξεχωριστή διάσταση στις μέρες μας, καθώς η ειρήνη και η ασφάλεια στον χώρο του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου διακυβεύονται ξανά και απειλούνται συστηματικά από τον τουρκικό επεκτατισμό. Την ίδια ώρα, μεγάλο μέρος της Κύπρου παραμένει επί μισό αιώνα υπό τουρκική κατοχή. Το περήφανο σύνθημα της ΕΟΚΑ για ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα εξακολουθεί και σήμερα να εμπνέει καθώς μόνο με την ενότητα, τη σύμπνοια και τη σύμπλευση του Ελληνισμού, βασικός φορέας και εκφραστής του οποίου είναι η Κύπρος, θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε δυναμικά και αποφασιστικά τις σύγχρονες προκλήσεις.

* Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στον γιο του ήρωα Ανδρέα Παναγίδη, κ. Αριστείδη Παναγίδη, για τις πολύτιμες πληροφορίες του.

kintenia.wordpress.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s