Φυλακισμένα Μνήματα

Φυλακές Λευκωσίας

Αν υπάρχει κάπου στον κόσμο ένας τόπος, που στα λιγοστά τετραγωνικά του μπόρεσε να φυλάξει συναγμένη τόση δόξα, τόση αντρειοσύνη, τόση ιερότητα και τιμή, τούτος ο τόπος, αναμφίβολα, δεν είν’ άλλος από την περίκλειστη αυλή των Φυλακών Λευκωσίας. Ένας τόπος θυσίας και άσβεστης, ιερής μνήμης, που έμεινε γνωστός στην ιστορία με την αβάσταχτη -στο νου και στην καρδιά- ονομασία «Φυλακισμένα Μνήματα». Ήταν τόσο το μίσος των άνανδρων βρετανών για τους Κυπρίους αγωνιστές της ΕΟΚΑ, που ακόμα και νεκρούς από τις κρεμάλες και τις ενέδρες που οι ίδιοι τους έστηναν, τους φοβόνταν.. Γι’ αυτό κρατούσαν τους τάφους τους κρυφούς ακόμα και από τους στενότερους συγγενείς τους, τρέμοντας μήπως φανερωθούν τα αίσχη τους και ξεσπάσει πάνω τους το ποτάμι του αδίκου και της οργής. Τι μπορεί άλλωστε να σήμαινε για τέτοιους τυράννους η ιερότητα των σκοτωμένων ηρώων ενός λαού που από την εποχή της Αντιγόνης έθαβε τους νεκρούς του με τιμή και σεβασμό, όπως αρμόζει σε τέτοιους ήρωες αλλά και στην ίδια την αξία του ανθρωπίνου προσώπου και της ζωής..

Ήταν Αύγουστος του 1960, όταν η βασίλισσα Ελισάβετ της Μεγ. Βρετανίας ανακοίνωσε το τέλος της αγγλικής κυριαρχίας στην Κύπρο. Ολόκληρη η Μεγαλόνησος υποδέχθηκε την είδηση πανηγυρικά! Την ίδια ώρα ωστόσο, οι οικογένειες των ηρώων – αγωνιστών της Εθνικής Οργάνωσης Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ), που μετά την εκτέλεσή τους είχαν ταφεί με συνοπτικές διαδικασίες από τους βρετανούς στον περίβολο των Φυλακών Λευκωσίας, σπάραζαν πάνω από τους τάφους των δικών τους ανθρώπων, που τους αντίκριζαν για πρώτη φορά μέσα στην αυλή – φρούριο των φυλακών..

Ένα από τα ιερότερα μνημεία του αγώνα του Κυπριακού λαού για την Ένωσή του με την μητέρα Ελλάδα: Τα «Φυλακισμένα Μνήματα» στην αυλή των Φυλακών Λευκωσίας

Το τέλος της αποικιοκρατίας στην Κύπρο έφερε στο φως μια από τις πιο φρικτές πρακτικές των βρετανών, που απαγχόνιζαν τους αγωνιστές της πατριωτικής οργάνωσης ΕΟΚΑ χωρίς να παραδίδουν τις σωρούς τους στους συγγενείς τους για την ταφή. Μέσα στις Φυλακές της Λευκωσίας, κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ (1955-1959), οι βρετανοί είχαν κατασκευάσει ένα μικρό κοιμητήριο, ανάμεσα στα κελιά των μελλοθανάτων και στον χώρο της αγχόνης. Ο περίβολος ήταν περίκλειστος από υψηλούς, συμπαγείς τοίχους, στο επάνω μέρος των οποίων είχαν «φυτέψει» κομμάτια από σπασμένα γυαλιά, ώστε να μην ήταν εφικτό στους κρατούμενους να δραπετεύσουν.. Για τούτο λέγεται πως η Κύπρος «είναι ίσως η μόνη χώρα του κόσμου που έχει φυλακισμένους ήρωες».

Αγωνιστές της ΕΟΚΑ στην Κύπρο (1955-1959)

Επί Κυβερνήτη Τζων Χάρντινγκ ελήφθη η απάνθρωπη απόφαση οι απαγχονισμένοι καθώς και ηγετικά πρόσωπα της ΕΟΚΑ, που σκοτώνονταν σε μάχες, να θάβονται στον αυτοσχέδιο τάφο εντός των φυλακών. Με τον τρόπο αυτό οι βρετανοί επεδίωκαν ν’ αποφύγουν την μετατροπή της κηδείας τους σε μαζικά συλλαλητήρια και μαχητικές διαδηλώσεις. Η κηδεία των αγωνιστών γινόταν αμέσως μετά τον απαγχονισμό τους. Μοναδική παρουσία ήταν εκείνη του ιερέα των φυλακών, Παπαντώνη Ερωτοκρίτου, που και εκείνος έψελνε τη νεκρώσιμη ακολουθία έξω από την κλειστή είσοδο του κοιμητηρίου. Εκεί οι Άγγλοι έριχναν τους Κυπρίους ήρωες και μάρτυρες. Οι συγγενείς των νεκρών μπόρεσαν να επισκεφθούν τους τάφους τους μόνο μετά το τέλος του αγώνα και την αποχώρηση των βρετανών από την Κύπρο.

Τα κελιά των αγωνιστών της ΕΟΚΑ στις φυλακές Λευκωσίας. Δεξιά η είσοδος στα «Φυλακισμένα μνήματα»

Σε άλλο κτήριο, δίπλα από τους ενδόξους τάφους των αγωνιστών, έχουν διατηρηθεί τα κελιά κράτησης, ακριβώς με τη μορφή που είχαν την περίοδο εκείνη, αποδίδοντας τις συνθήκες του εγκλεισμού. Τα κελιά, το ένα δίπλα στο άλλο, ήταν καλυμμένα στην πόρτα με ένα πυκνό συρματόπλεγμα που προκαλούσε σκοτοδίνη στους κρατούμενους. Ο μόνος που έμπαινε σε αυτά ήταν ο ιερέας των φυλακών, που πριν την εκτέλεση επισκεπτόταν τους θανατοποινίτες για να τους εξομολογήσει και να τους κοινωνήσει.

Ο πιο φορτισμένος ωστόσο συγκινησιακά χώρος, που αντικρίζει ο επισκέπτης, είναι το δωμάτιο όπου δεσπόζει η αγχόνη. Οι απαγχονισμοί γίνονταν συνήθως λίγο πριν ή μετά τα μεσάνυχτα, με παρουσία του διευθυντή της φυλακής, του Επάρχου Λευκωσίας, ενός δικαστικού, του στρατιωτικού γιατρού και του δημίου, οι οποίοι ήταν όλοι Άγγλοι. Πριν την εκτέλεση, γινόταν και πρόβα με σακιά, οπότε ανάλογα με το ύψος και το βάρος των εκτελεσθέντων, οι βρετανοί ρύθμιζαν το μήκος των σχοινιών. Στη συνέχεια, φορούσαν στους ήρωες χειροπέδες, ένα σχοινί στα πόδια τους και μια κουκούλα στα κεφάλια τους.

Κάτω από την αγχόνη υπάρχει μία καταπακτή με δύο πόρτες που ανοιγόκλειναν. Από εκεί, αμέσως μετά τις εκτελέσεις, κατέβαιναν οι βρετανοί μαζί με τον επίσης βρετανό ιατρό, που πιστοποιούσε το θάνατο των απαγχονισμένων και τους μετέφεραν στο προαύλιο των φυλακών. Εκεί ο ιερέας τελούσε μια υποτυπώδη κηδεία και στη συνέχεια οι βρετανοί τον απομάκρυναν από τον χώρο και προχωρούσαν στην ταφή των ηρώων σε άγνωστο, μέχρι την 16η Αυγούστου 1960, σημείο.

Ο χώρος της αγχόνης στις φυλακές Λευκωσίας. Εδώ άφησαν την τελευταία τους πνοή εννέα ήρωες – αγωνιστές της ΕΟΚΑ, οι οποίοι είναι θαμμένοι στον περίβολο των φυλακών

Στον ειδικά διαμορφωμένο χώρο της αγχόνης εντός των φυλακών υπήρχαν τότε τρεις κρεμάλες. Από αυτές, την μία την πήραν οι Άγγλοι φεύγοντας από το νησί, η άλλη εκτίθεται στο Μουσείο Αγώνος Λευκωσίας και η τρίτη στέκει πάντα εκεί, στον ίδιο το χώρο του μαρτυρίου. Στους τοίχους του δωματίου της αγχόνης υπάρχουν οι φωτογραφίες – πορτρέτα των αγωνιστών που έχασαν εκεί τη ζωή τους. Παρά τα φρικτά σωματικά και ψυχικά βασανιστήρια από την ώρα της σύλληψής τους μέχρι και την εκτέλεσή τους, οι κρατούμενοι αγωνιστές επέδειξαν ακμαίο ηθικό και ακλόνητη πίστη, ψάλλοντας θρησκευτικά άσματα και τον Εθνικό Ύμνο, ακόμα και την ώρα που οδηγούνταν στην αγχόνη.

Η πρώτη επίσκεψη στα «Φυλακισμένα Μνήματα» των συγγενών των ηρώων της ΕΟΚΑ που έχουν ταφεί στις φυλακές Λευκωσίας, έγινε μόλις την 24η Αυγούστου 1960, μετά την αποχώρηση των βρετανών. Οι συγγενείς των ηρώων αντίκρυσαν για πρώτη φορά την περίκλειστη αυλή των Φυλακών με τους τάφους των δικών τους ανθρώπων που, οι περισσότεροι, δεν έφεραν καν σταυρό..

Ανδρέας Παναγίδης

Στον μικρό χώρο των φυλακών, όπου βρίσκονται τα «Φυλακισμένα Μνήματα», είναι συνολικά θαμμένοι δεκατρείς άντρες, εννέα από τους οποίους απαγχονίστηκαν μέσα στις φυλακές. Ένας από αυτούς ήταν κι ο Ανδρέας Παναγίδης, που γεννήθηκε το 1934 στο χωριό Παλαιομέτοχο Λευκωσίας.

Ο Ανδρέας Παναγίδης με την σύζυγό του Γιαννούλλα, την ημέρα του γάμου τους

Ο 22χρονος αγωνιστής της ΕΟΚΑ ήταν ο μοναδικός από τους εκτελεσθέντες που ήταν πατέρας τριών μικρών παιδιών. Μάλιστα, τις τελευταίες ώρες της ζωής του οι ανακριτές εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός αυτό για να τον εκβιάσουν και ν’ αποσπάσουν πληροφορίες για τα πρόσωπα της οργάνωσης. Ακόμα όμως και όταν του προσέφεραν χρήματα και ελευθερία ως αντάλλαγμα της συνεργασίας του, ο Παναγίδης έμεινε μέχρι τέλους ανυποχώρητος. Σύμφωνα με τη μαρτυρία της συζύγου του, σε κάποια ανάκριση στις φυλακές οι βρετανοί έφεραν μπροστά του μια τσάντα γεμάτη με λίρες Αγγλίας και του ζήτησαν να τους «δώσει» τρία ονόματα συντρόφων του αγωνιστών της ΕΟΚΑ -ένα όνομα για κάθε του παιδί- με αντάλλαγμα να τον φυγαδεύσουν μαζί με την οικογένειά του στο Λονδίνο, όπου θα μπορούσαν να ζήσουν με ασφάλεια, πλουσιοπάροχα στο εξής.. Και ο Ανδρέας Παναγίδης, χωρίς δεύτερη σκέψη, έσπρωξε με μία κίνηση την τσάντα από την οποία τα χρήματα σκόρπισαν στο δωμάτιο και τους απάντησε θαρραλέα: «Μην βάζετε μπροστά τα μωρά μου για να με κάνετε προδότη της πατρίδας. Ούτε για το χατίρι των παιδιών μου δεν μπορώ να προδώσω την πατρίδα μου. Προτιμώ τα παιδιά μου να ζήσουν μια δύσκολη ζωή και να είναι περήφανα, παρά να με θεωρούν προδότη».

Προτού ο Παναγίδης ενταχθεί στην ΕΟΚΑ γνώριζε καλά τους κινδύνους και ήταν διατεθειμένος να θυσιάσει τη ζωή του για χάρη του αγώνα. Άλλωστε, η δράση του είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα. Μαζί με τον αδερφικό του φίλο Μιχαήλ Κουτσόφτα, κάθε βράδυ ύψωναν την ελληνική σημαία σε διάφορα σημεία του χωριού τους, στο Παλαιομέτοχο Λευκωσίας, για να την βρίσκουν το επόμενο πρωί οι Άγγλοι. Ο Παναγίδης εργαζόταν στο αεροδρόμιο Λευκωσίας ως μάγειρας. Κάποια μέρα ένας βρετανός στρατιώτης ζήτησε να του κάνει σωματικό έλεγχο. Βρήκε πάνω του μία ελληνική σημαία και τον διέταξε να του σκουπίσει τα παπούτσια με αυτήν. Ο Παναγίδης θεώρησε το αίτημα του βρετανού μεγάλη προσβολή και τον χτύπησε.

Τα παιδιά του Ανδρέα Παναγίδη, Αριστείδης, Δέσποινα και Αυγή, λίγα χρόνια μετά την εκτέλεσή του

Στις 16 Μαΐου του 1956, ο Ανδρέας Παναγίδης μαζί με τους Μιχαήλ Κουτσόφτα και Παρασκευά Χοιροπούλη, πήγαν στο παρατηρητήριο «Όμηρος» του αεροδρομίου της Λευκωσίας. Σκοπός τους ήταν να κλέψουν όπλα και ν’ απαγάγουν έναν Άγγλο φρουρό, προκειμένου να τον ανταλλάξουν με τους κρατούμενους Χαρίλαο Μιχαήλ ή Ανδρέα Ζάκο. Πάνω στη συμπλοκή ένας βρετανός σμηνίας, ο Πάτρικ Τζον Χέιλ, τραυματίστηκε θανάσιμα. Οι τρεις άντρες συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στα κρατητήρια Ομορφίτας. Ο Παρασκευάς Χοιροπούλης, λόγω του νεαρού της ηλικίας του, γλίτωσε τη θανατική ποινή, οι άλλοι δύο όμως όχι..

Ο Ανδρέας Παναγίδης έγραφε προς τον αδερφό του μέσα από τη φυλακή:

«Περιμένουμε την ημέρα της εκτελέσεως σαν άγια ώρα της ελευθερίας. Μάθε ακόμα ότι ο Ζάκος και οι άλλοι πέθαναν με υπερηφάνεια. Τραγουδούσαν μισή ώρα πριν να εκτελεσθούν και την ώρα της εκτελέσεως φώναζαν υπέρ της Ελευθερίας».

Σε δύο ακόμα επιστολές του πριν την εκτέλεσή του αναφέρει, μεταξύ άλλων, χαρακτηριστικά:

«Έχουμε μονάχα την μόνη μας ελπίδα στον Θεόν. Ελπίζουμε στην Υπεραγίαν Θεοτόκον, ότι κάποτε, θα δικαιωθή και ο δικός μας πόθος. Είτε αργά ή γρήγορα, κάποια μέρα, θα λάψη η αλήθεια, και η Μητέρα του Θεού θα οδηγήση τα βήματα του Κυπριακού λαού προς τον δρόμον της ελευθερίας …».

«Τώρα που ξέρω ότι σήμερα θα αντικρύσω την αγχόνη, έχω διπλάσιο θάρρος από πριν. Ο Χριστός είναι πάντα συντροφιά, στα κελιά μας. Ο Χριστός μας γεμίζει την καρδιά με αληθινή χαρά».

Ο Ανδρέας Παναγίδης στην τελευταία φωτογραφία του πριν την εκτέλεσή του. Δεξιά, αποσπάσματα από επιστολές του

Τόσο πριν, όσο και μετά τη δίκη τους, οι άντρες βασανίστηκαν βάναυσα. Ο Ανδρέας Παναγίδης, πέρα από σωματική βία, υπέμεινε και ψυχολογική, μέχρι την τελευταία στιγμή. Οι Άγγλοι του είχαν υποσχεθεί ότι πριν την αγχόνη θα του επέτρεπαν να δει τα παιδιά του, να τα αγκαλιάσει και να τα φιλήσει. Ωστόσο, όταν η οικογένειά του τον επισκέφτηκε για τελευταία φορά, η αγγλίδα δεσμοφύλακας απαγόρευσε την είσοδο των παιδιών στις φυλακές. Τότε η σύζυγός του δεν άντεξε και αρπάζοντας το μικρότερο παιδί της από τα χέρια της Αγγλίδας το έριξε στο χώμα και της επιτέθηκε. Την χτύπησε και κατάφερε να φέρει τα παιδιά της μπροστά στον πατέρα τους. Δεν επέτρεψαν στον Παναγίδη να τα αγκαλιάσει, αλλά τουλάχιστον τον είδαν για τελευταία φορά.

Στη φωτογραφία που ακολουθεί, τραβηγμένη στις 20 Σεπτεμβρίου 1956, οι οικογένειες των απαγχονισθέντων ηρώων Ανδρέα Παναγίδη, Μιχαήλ Κουτσόφτα και Στέλιου Μαυρομμάτη έξω από τις Φυλακές Λευκωσίας, περιμένουν να αποχαιρετίσουν τους μελλοθάνατους ανθρώπους τους, που εκτελέστηκαν τη νύχτα της ημέρας εκείνης. Διακρίνεται στην πρώτη σειρά, η σύζυγος του Ανδρέα Παναγίδη, Γιαννούλλα, με τα τρία παιδιά τους:

Η φωτογραφία ανήκει στην Ζήνα Λυσάνδρου Παναγίδη, Δήμαρχο Λευκονοίκου Αμμοχώστου (aftodioikisi.com.cy)

Στην τελευταία του επιστολή προς τη σύζυγο και τα παιδιά του ο Ανδρέας Παναγίδης έγραφε:

«Αξιολάτρευτά μου παιδιά, πολυαγαπημένη μου γυναίκα χαίρετε. Αυτήν την στιγμήν που σας γράφω είναι Τρίτη, 10 η ώρα το βράδυ. Ακριβώς πριν τρία λεπτά μας ειδοποίησαν ότι χαράματα της Παρασκευής 21.9.1956, θα εκτελεσθούμε. Ίσως, όταν διαβάζετε το γράμμα, εγώ να μην υπάρχω ανάμεσα στους ζωντανούς. Λατρευτά μου παιδιά, σας αφήνω για πάντα, στην τόσο νεαρή μου ηλικία. Στα 22 μου χρόνια πεθαίνω για χάρη μιας μεγάλης ιδέας. Σας εύχομαι, αγαπημένα μου παιδιά, να γινείτε καλοί χριστιανοί και καλοί Έλληνες Κύπριοι. Ακολουθήστε πάντα το δρόμο της αρετής. Να είσθε πάντα βέβαιοι ότι σας αγάπησα τόσο θερμά και με μια απέραντη πατρική αγάπη. Αλλά δυστυχώς σας αφήνω, χωρίς να σας δω να μεγαλώνετε, όπως το ονειρευόμουν…

…Κι εσύ, πολυαγαπημένη μου Γιαννούλλα, σου ζητώ για τελευταία χάρη να περνάς καλά με τα παιδιά μας. Αγάπα τα θερμά, τόσο πολύ, και για μένα. Και εγώ από ψηλά θα σας στέλλω τις πιο θερμές μου ευχές. Και να σεβαστείς και το δικό μου όνομα. Βλέπεις η μοίρα θέλησε να μας πικράνει στα πρώτα χρόνια του γάμου μας. Αυτή τη στιγμή που σου γράφω, ένα χαμόγελο γλυκύ στολίζει τα χείλη μου, γιατί είμαι ευτυχισμένος που αφήνω τα παιδιά μου σε μια καλή μητέρα. Η ψυχή μου είναι γεμάτη μια αληθινή χαρά, γιατί είμαι υπερήφανος για σένα. Μη δώσεις καμμιά ματιά στο παρελθόν, αλλά κοίταζε το παρόν. Σου ζητώ συγγνώμη και συγχώρεση για ό,τι σου έφταιξα Γιαννούλλα.

…Έχετε γεια, μια για πάντα, αγαπημένες μου υπάρξεις. Με φιλιά και αγάπη, ο σύζυγος σου και ο αγαπητός σας πατέρας Ανδρέας Παναγίδης».

Στις 21 Σεπτεμβρίου του 1956 ο Ανδρέας Παναγίδης, ο Μιχαήλ Κουτσόφτας και ο Στέλιος Μαυρομμάτης οδηγήθηκαν στην κρεμάλα. Ήταν το έκτο, το έβδομο και το όγδοο θύμα της αγγλικής αυτής θηριωδίας στις φυλακές της Λευκωσίας. Σε έρευνες που έκαναν Άγγλοι στρατιώτες στο πατρικό σπίτι του Στέλιου Μαυρομμάτη, μετά την εκτέλεσή τους, εκπυρσοκρότησε το όπλο ενός στρατιώτη πληγώνοντας την αδελφή του Μαρία στη σπονδυλική στήλη και καθηλώνοντάς την, από τα 27 της χρόνια, σε αναπηρική καρέκλα.

Η φωτογραφία – ντοκουμέντο που ακολουθεί αποτελεί μια αδιάψευστη μαρτυρία για τα πρόσωπα του δράματος, τα αθώα θύματα των εγκλημάτων των βρετανών στην Κύπρο, που τα κάλυπταν επισταμένα όσο κατείχαν το νησί. Κατά την πρώτη τους επίσκεψη στα «Φυλακισμένα Μνήματα», την 24η Αυγούστου 1960, η οικογένεια του Ανδρέα Παναγίδη: διακρίνονται από τα αριστερά προς τα δεξιά, η μητέρα της Γιαννούλλας Παναγίδη, Αυγούστα, γονατιστά πάνω από τον τάφο του πατέρα τους, Ανδρέα Παναγίδη, τα δύο μεγαλύτερα παιδιά του Αριστείδης και Δέσποινα Παναγίδη και όρθια πίσω τους η μικρότερη αδερφή τους Αυγή Παναγίδη, για την οποία ο μεγάλος Κύπριος ποιητής Κυριάκος Χαραλαμπίδης έγραψε το ποίημα «Ανασκαφή», η χήρα του Ανδρέα Παναγίδη, Γιαννούλλα, όλοι γονατιστοί πάνω από το μνήμα του ήρωα, καθώς επίσης και οι γονείς του Γρηγόρης και Δέσποινα. Στα δεξιά της φωτογραφίας διακρίνεται επίσης γονατιστή η αδελφή του ήρωα Μαρία Μουσκή με τον γιό της Γρηγόρη, βρέφος στην αγκαλιά της και την κόρη της Δέσποινα και μερικοί ακόμα συγγενείς τους. Όλοι συγκλονισμένοι προσπαθούν να συνειδητοποιήσουν ότι εκεί μέσα βρίσκεται ο πολυαγαπημένος ήρωας πατέρας τους, ο σύζυγος, ο γιός, ο αδερφός:

Φυλακισμένοι ήρωες

Από τους δεκατρείς αγωνιστές που είναι θαμμένοι στα «Φυλακισμένα Μνήματα», οι εννέα εκτελέστηκαν στις φυλακές δι’ απαγχονισμού, τρεις έπεσαν στο πεδίο της μάχης και ένας πέθανε σε στρατιωτικό νοσοκομείο. Για.. εξοικονόμηση χώρου, οι Άγγλοι έθαψαν οκτώ νεκρούς ανά δύο, σε τέσσερις τάφους του κοιμητηρίου των Κεντρικών Φυλακών.

Οι εννέα απαγχονισθέντες, όλοι τους νέοι ηλικίας 19-25 ετών, με τη χρονολογική σειρά που εκτελέστηκαν, είναι οι εξής:

Απαγχονίστηκαν μαζί στις 10 Μαΐου 1956:

Μιχαήλ Καραολής (23 ετών) – Ανδρέας Δημητρίου (22 ετών)

Απαγχονίστηκαν μαζί στις 9 Αυγούστου 1956:

Ανδρέας Ζάκος (25 ετών) – Ιάκωβος Πατάτσος (22 ετών) – Χαρίλαος Μιχαήλ (21 ετών)

Απαγχονίστηκαν μαζί στις 21 Σεπτεμβρίου 1956:

Μιχαήλ Κουτσόφτας (22 ετών) – Στέλιος Μαυρομμάτης (24 ετών) – Ανδρέας Παναγίδης (22 ετών)

Απαγχονίστηκε στις 14 Μαρτίου 1957:

Ευαγόρας Παλληκαρίδης (19 ετών)

Στα Φυλακισμένα Μνήματα αναπαύονται ακόμα τέσσερις ήρωες αγωνιστές της ΕΟΚΑ, οι οποίοι έπεσαν μαχόμενοι:

Γρηγόρης Αυξεντίου (29 ετών) – Μάρκος Δράκος (25 ετών)

Στυλιανός Λένας (25 ετών) – Κυριάκος Μάτσης (32 ετών)

Σε κοινό μνήμα βρίσκονται θαμμένοι, ανά δύο, οι:

Ανδρέας Δημητρίου και Στυλιανός Λένας
Ανδρέας Ζάκος και Κυριάκος Μάτσης
Ανδρέας Παναγίδης και Μιχαήλ Κουτσόφτας
Γρηγόρης Αυξεντίου και Ευαγόρας Παλληκαρίδης.

Με το τέλος του αγώνα και την απελευθέρωση της Κύπρου από το βρετανικό ζυγό, οι γονείς, οι σύζυγοι και τα παιδιά, μπόρεσαν να προσκυνήσουν, για πρώτη φορά, τους τάφους των δικών τους ανθρώπων. Τα «Φυλακισμένα Μνήματα» έγιναν τόπος μαρτυρίου και ιερό προσκύνημα, ένα παντοτινό μνημείο ηρωισμού και αντίστασης κατά των δυνάμεων της βίας και της τυραννίας. Την αθανασία των αγωνιστών της ΕΟΚΑ, που έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία της πατρίδας τους, δηλώνει η επιγραφή στον τοίχο πάνω από τα μνήματά τους, στο βάθος του κοιμητηρίου:

«Του ανδρειωμένου ο θάνατος, θάνατος δε λογιέται».

Η μάχη της Λευκωσίας το 1974

Κατά τη διάρκεια της δεύτερης τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, στις 16 Αυγούστου 1974, σε μια επική μάχη, οι Ελληνοκύπριοι μαχητές κατάφεραν να κρατήσουν, με νύχια και με δόντια, τα «Φυλακισμένα Μνήματα» μέσα στον ελεύθερο τομέα του νησιού. Τα υπερασπίστηκε ο 2ος Λόχος του 336ου Τάγματος, με επικεφαλής τον Κύπριο έφεδρο ανθυπολοχαγό Χρήστο Σολομή. Παρά τον καταιγισμό πυρών, οι 250 άνδρες του Σολομή έλαβαν διαταγή να μην μετακινηθούν από τις θέσεις τους και να υπερασπιστούν -πάση θυσία- τον ιερό αυτό χώρο. Ακόμη και όταν κάποιος άλλος Κύπριος αξιωματικός πρόσταξε, λόγω του μεγάλου κινδύνου που υπήρχε, να μετακινηθεί ο Λόχος για να σωθεί, ο Σολομής αρνήθηκε αποφασιστικά και απάντησε: «Ούτε θέλουμε, ούτε έχουμε δικαίωμα να φύγουμε. Ακόμα και αν όλοι οι άλλοι αποχωρήσουν, εμείς θα παραμείνουμε εδώ και θα γίνουμε λιώμα».

Σε παραπλήσια θέση, στα δεξιά του Λόχου του Σολομή, πολεμούσε ακόμα ένας Λόχος Κυπρίων αγωνιστών υπό τον Υπολοχαγό Νίκο Λιγουδιστιανό, αυτός του 211ου Τάγματος, ο οποίος αριθμούσε 190 άνδρες. Ήταν ο Λόχος που κάλυπτε την περιοχή του «Λήδρα Πάλας» και που επίσης αρνήθηκε σθεναρά να μετακινηθεί, επειδή αν υποχωρούσαν, τα «Φυλακισμένα Μνήματα» θα έμεναν εκτεθειμένα. Αν και με τη λήξη των εχθροπραξιών το «Λήδρα Πάλας» χάθηκε μέσα στη νεκρή ζώνη, τα «Φυλακισμένα Μνήματα» παρέμειναν ελεύθερα περιμένοντας την ολοκληρωτική απελευθέρωση του νησιού.

Παλαιότερη φωτογραφία του χώρου των «Φυλακισμένων Μνημάτων»

Τα φρικτά τεκμήρια του δημίου

Το έτος 2015, νέα συγκλονιστικά στοιχεία για τους απαγχονισθέντες αγωνιστές της ΕΟΚΑ ήρθαν στο φως, όταν στην ηλεκτρονική έκδοση της Daily Mail, στις 12 Μαΐου 2015, αναρτήθηκε η είδηση ότι βγήκαν στη δημοπρασία προσωπικά αντικείμενα του δημίου Harry Allen, ο οποίος, όπως έγραφε το δημοσίευμα, ήταν και ο δήμιος των απαγχονισθέντων ηρώων της Κύπρου. Μία ομάδα αποδήμων στη Μεγ. Βρετανία επικοινώνησαν τότε με τον Οίκο Δημοπρασίας για να τα αγοράσουν, ωστόσο πληροφορήθηκαν ότι τα αντικείμενα είχαν ήδη περιέλθει στην κυριότητα κάποιου βρετανού. Μετά από επίμονες προσπάθειες των ενδιαφερομένων, ο συγκεκριμένος βρετανός δέχθηκε να τους μεταπωλήσει τα αντικείμενα στην τιμή των 1.100 στερλινών.

Επρόκειτο για ένα ρολόι «ωμέγα», ένα ρόπαλο, μια σειρά φωτογραφιών του ιδίου, έναν κατάλογο τριών σελίδων δακτυλογραφημένο με λεπτομερείς αναφορές στους εννέα Ελληνοκυπρίους απαγχονισθέντες. Στον κατάλογο αυτόν περιλαμβάνονται τα στοιχεία τους, όπως ημερομηνία γεννήσεως, ημερομηνία απαγχονισμού και, το πιο συγκλονιστικό, πόσα δευτερόλεπτα χρειάστηκαν να περάσουν μέχρι ο κάθε ήρωας να αφήσει την τελευταία του πνοή.. Στα αντικείμενα του δημίου επίσης περιλαμβάνονται δύο επάργυρα ποτήρια με εγχάρακτα αφιερώματα προς αυτόν από φίλους του, δύο βιβλία για τη ζωή του, εκ των οποίων το ένα έχει τίτλο: «Ο τελευταίος δήμιος της Βρετανίας» και εξεδόθη από το Μουσείο των Φυλακών και ένα νεροκόλοκο με την επιγραφή «εσκαλίσθη εις τας Κεντρικάς Φυλακάς στις 12 Σεπτεμβρίου του 1958».

Οι συγκλονιστικές σελίδες του καταλόγου του βρετανού δημίου των φυλακών Λευκωσίας με τα στοιχεία των απαγχονισθέντων αγωνιστών της ΕΟΚΑ

Όλα τα αντικείμενα παρεδόθησαν από αντιπροσωπεία των αποδήμων που τα αγόρασαν με επικεφαλής την κα Φανούλα Αργυρού, στον τότε Πρόεδρο της Κυπριακής Βουλής κ Γιαννάκη Ομήρου, ο οποίος στη συνέχεια τα παρέδωσε στο Μουσείο Αγώνα, όπου πλέον φυλάσσονται. Όπως ανέφερε ο Πρόεδρος της Βουλής: «Τα αντικείμενα αποτελούν τεκμήρια της θηριωδίας που επέδειξε η αποικιοκρατία εις βάρος ενός λαού που αγωνίστηκε για την ελευθερία του, τα οποία παρεδόθησαν στο Μουσείο Αγώνος για να εκτίθενται ως αιώνιο όνειδος της απεχθούς διαγωγής των αποικιοκρατών και να αποτελούν διαχρονικό, αποκρουστικό δείγμα των μεθόδων της καταπίεσης, της ανελευθερίας και του ολοκληρωτισμού».

Προσκύνημα..

Τα «Φυλακισμένα Μνήματα» σήμερα είναι τόπος ιερού προσκυνήματος και ένα από τα πιο σημαντικά μνημεία ηρωισμού του Κυπριακού λαού για την ένωσή του με την Ελλάδα. Τα επισκέπτονται απλοί πολίτες μέχρι βουλευτές, αρχηγοί κρατών και πρωθυπουργοί, για ν’ αποτίσουν φόρο τιμής στους γενναίους Κυπρίους που έδωσαν το αίμα τους για την ανεξαρτησία της πατρίδας τους. Ο χώρος των μνημάτων, της αγχόνης και των κελιών αναπλάστηκε στην αρχική του μορφή το 1997 και εγκαινιάστηκε από τον τότε Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού, Γεώργιο Χατζηνικολάου. Ο ιερός χώρος είναι προσβάσιμος και για άτομα σε τροχοκάθισμα, ενώ διαθέτει και θέσεις στάθμευσης για τη διευκόλυνση των επισκεπτών. Επίσης λειτουργεί βιβλιοπωλείο με πλούσια έκθεση ελληνικών και ξενόγλωσσων βιβλίων και εντύπων για τον αγώνα της ΕΟΚΑ.

Πληροφορίες: «Φυλακισμένα Μνήματα», Νόρμαν 4, ΤΚ: 1702, Άγιος Παύλος Λευκωσία, Κύπρος. Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα – Κυριακή: 08:30-13:30, τηλ.: 00357 22303994, φαξ: 00357 22303994.

* Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στον γιο του ήρωα Ανδρέα Παναγίδη, κ. Αριστείδη Παναγίδη, για τις σημαντικές πληροφορίες και τις πολύτιμες διευκρινίσεις του.

Τα τρία παιδιά του Ανδρέα Παναγίδη μιλούν για τον ήρωα πατέρα τους και για την μεγάλη κληρονομιά που τους άφησε, το τιμημένο του όνομα:

Ένα νοερό προσκύνημα στο «μέγιστο θυσιαστήριο της Ελευθερίας» στο μαρτυρικό νησί της Κύπρου, στα Φυλακισμένα Μνήματα:

Φυλακισμένα Μνήματα:

Πηγές: eoka.org.cy, mixanitouxronou.com.cy, erasmus2015.webnode.gr, xronografos.com, cyprus.terrabook.com, exodos.com.cy, ikypros.com

kimintenia.wordpress.com

2 σκέψεις σχετικά με το “Φυλακισμένα Μνήματα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s