kimintenia

Ηλίας Γ. Προβόπουλος

Ένα δοκίμιο μνήμης και προσοχής για έναν αρχαίο ποταμό της Φθιώτιδας και τις πηγές του

Υπάρχουν ποτάμια που τα γνωρίζουμε από τους χάρτες και υπάρχουν ποτάμια που έρχονται από πολύ μακριά, όχι μόνο από τη γεωγραφία αλλά και από τη μνήμη, τους μύθους και τις αφηγήσεις των ανθρώπων που έζησαν κοντά τους. Ένα τέτοιο ποτάμι είναι ο Σπερχειός στον οποίο δίπλα και κάτω από τον Τυμφρηστό μεγάλωσα κι εγώ…

Γκούρα Μαυρίλου: Τα νερά στις πηγές του Σπερχειού.
Έτσι, σχεδόν αθόρυβα, αρχίζει η μεγάλη διαδρομή ενός ποταμού,
το όνομα του οποίου συναντάμε ήδη στην Ιλιάδα

Το όνομά του ακούγεται εδώ και χιλιάδες χρόνια. Το έγραψε ο Όμηρος στην Ιλιάδα και δεν αναφέρθηκε μόνο στον ποταμό αλλά και στις πηγές του. Στην Ψ ραψωδία (στ. 140-153), την ώρα που ετοιμάζεται η ταφή του Πατρόκλου, ο Αχιλλέας απομακρύνεται από την πυρά και κόβει την ξανθή κόμη που άφηνε να μεγαλώνει για να την αφιερώσει στον Σπερχειό. Θυμάται τότε το τάμα του πατέρα του, του Πηλέα: αν ο γιος του επέστρεφε ζωντανός από την Τροία στην αγαπημένη πατρίδα, θα έκοβε εκεί τα μαλλιά του και θα πρόσφερε στον ποταμό μεγάλη θυσία.

Και ο Όμηρος γίνεται ξαφνικά πολύ συγκεκριμένος:
…
στὰς ἀπάνευθε πυρῆς ξανθὴν ἀπεκείρατο χαίτην,
τήν ῥα Σπερχειῷ ποταμῷ τρέφε τηλεθόωσαν·
ὀχθήσας δ’ ἄρα εἶπεν ἰδὼν ἐπὶ οἴνοπα πόντον·
«Σπερχεί’, ἄλλως σοί γε πατὴρ ἠρήσατο Πηλεύς,
κεῖσέ με νοστήσαντα φίλην ἐς πατρίδα γαῖαν
σοί τε κόμην κερέειν ῥέξειν θ’ ἱερὴν ἑκατόμβην,
πεντήκοντα δ’ ἔνορχα παρ’ αὐτόθι μῆλ’ ἱερεύσειν
ἐς πηγάς, ὅθι τοι τέμενος βωμός τε θυήεις.
ὣς ἠρᾶθ’ ὁ γέρων, σὺ δέ οἱ νόον οὐκ ἐτέλεσσας.
νῦν δ’ ἐπεὶ οὐ νέομαί γε φίλην ἐς πατρίδα γαῖαν,
Πατρόκλῳ ἥρωϊ κόμην ὀπάσαιμι φέρεσθαι».

Και σε σημερινή απόδοση:

Στάθηκε μακριά από την πυρά και έκοψε την ξανθή του κόμη,
που την άφηνε να μεγαλώνει για τον ποταμό Σπερχειό.
Και θλιμμένος, κοιτάζοντας το σκοτεινό πέλαγος, είπε:
«Σπερχειέ, μάταια λοιπόν ο πατέρας μου ο Πηλέας
σου είχε τάξει πως, όταν θα γύριζα στην αγαπημένη πατρίδα,
θα έκοβα για σένα τα μαλλιά μου και θα πρόσφερα ιερή εκατόμβη,
και πενήντα αρσενικά κριάρια θα θυσίαζα εκεί,
στις πηγές σου, όπου βρίσκεται το τέμενος και ο ευωδιαστός βωμός σου.
Έτσι ευχήθηκε ο γέροντας, μα εσύ δεν εκπλήρωσες την ευχή του.
Τώρα όμως, αφού δεν πρόκειται να επιστρέψω στην αγαπημένη πατρίδα,
στον ήρωα Πάτροκλο θα δώσω την κόμη μου να την πάρει μαζί του».

Δεν γνωρίζουμε πού βρισκόταν αυτός ο βωμός ούτε πού ακριβώς τοποθετούσαν οι άνθρωποι εκείνης της μακρινής εποχής το ιερό του ποταμού. Υπάρχουν εικασίες, τοπικές παραδόσεις και μύθοι, όχι αρχαιολογικές βεβαιότητες. Και δεν τις χρειαζόμαστε. Γιατί κάτι άλλο είναι βέβαιο και ίσως περισσότερο συγκινητικό: ο Σπερχειός είναι ακόμη εδώ και οι πηγές του εξακολουθούν να αναβλύζουν.

Η παλιά δεξαμενή στη Γκούρα: εδώ μάζευαν κάποτε το νερό των πηγών
για να ποτίζουν τους κήπους και τα χωράφια τους. Μια παλιά,
καθημερινή σχέση των ανθρώπων με το νερό του Σπερχειού

Πέρασαν σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια. Αυτοκρατορίες γεννήθηκαν και χάθηκαν, λαοί μετακινήθηκαν, χωριά δημιουργήθηκαν και ερήμωσαν, δρόμοι ανοίχτηκαν, δάση κόπηκαν και ξαναφύτρωσαν. Κι όμως το νερό εξακολουθεί να βγαίνει από τις πλαγιές του Τυμφρηστού πάνω από το χωριό Μαυρίλο και να σχηματίζει τον ποταμό που εξακολουθούμε να ονομάζουμε Σπερχειό.

Στη Γκούρα του Μαυρίλου το βλέπεις στην πιο απλή του μορφή: νερό ανάμεσα στα δέντρα, στις πέτρες και στα πεσμένα φύλλα. Τίποτε το μνημειακό. Ένα μικρό ρεύμα που ξεκινά τη μεγάλη διαδρομή του, συναντά άλλα νερά, διασχίζει τη γη της Φθιώτιδας και φτάνει κάποτε στον Μαλιακό. Έτσι αρχίζει ένας ποταμός.

Οι άνθρωποι που έζησαν εδώ δεν τον κοιτούσαν βέβαια σαν έκθεμα ενός μουσείου της φύσης. Χρειάζονταν το νερό του. Στη Γκούρα το μάζευαν κάποτε στη δεξαμενή για να ποτίσουν τους κήπους και τα χωράφια τους. Το νερό ήταν μέρος της καθημερινής ζωής, της καλλιέργειας, της επιβίωσης του τόπου. Η παλιά δεξαμενή που βρίσκεται ακόμη δίπλα στις πηγές θυμίζει ακριβώς αυτή τη σχέση: οι άνθρωποι έπαιρναν από το νερό, το οδηγούσαν εκεί όπου το χρειάζονταν, πότιζαν τη γη τους και ζούσαν από αυτήν.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο άνθρωπος δικαιούται να αγγίζει το νερό. Είναι πώς το αγγίζει και μέχρι πού;

Για τους αρχαίους ο Σπερχειός δεν ήταν απλώς μια ποσότητα νερού που κατέβαινε προς τη θάλασσα. Ήταν ποταμός με υπόσταση και ιερότητα. Του έκαναν τάματα και του εμπιστεύονταν τις ελπίδες τους. Ο Πηλέας τού εμπιστεύθηκε, σύμφωνα με τον Όμηρο, κάτι ανεκτίμητο: την ευχή να επιστρέψει το παιδί του ζωντανό από τον πόλεμο.

Η ευχή δεν πραγματοποιήθηκε. Ο Αχιλλέας γνωρίζει πια ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει και η κόμη που προοριζόταν για τον Σπερχειό καταλήγει στα χέρια του νεκρού Πατρόκλου. Είναι μία από εκείνες τις στιγμές της Ιλιάδας όπου πίσω από τον μυθικό πολεμιστή εμφανίζεται ένας νέος που καταλαβαίνει ότι δεν θα ξαναδεί την πατρίδα του. Και μέσα στην εικόνα αυτής της πατρίδας υπάρχει ένας ποταμός: ο Σπερχειός.

Ίσως γι’ αυτό αξίζει σήμερα να τον κοιτάξουμε ξανά. Όχι επειδή πρέπει να επιστρέψουμε σε μια μυθολογική αντίληψη της φύσης ούτε επειδή ένας ποταμός που αναφέρεται στον Όμηρο πρέπει γι’ αυτό και μόνο να μετατραπεί σε άβατο τοπίο. Αλλά επειδή η μεγάλη χρονική διάρκεια ενός τόπου μάς υποχρεώνει σε κάτι που συχνά ξεχνάμε: στην προσοχή.

Όλα τα νερά της Δυτικής Φθιώτιδας θα περάσουν από υδροηλεκτρικά φράγματα…

Σήμερα μιλάμε για τα ποτάμια με διαφορετικές λέξεις: παροχές, κυβικά μέτρα, λεκάνες απορροής, ενεργειακό δυναμικό, εγκατεστημένη ισχύς. Είναι απαραίτητες λέξεις για κάθε σοβαρή συζήτηση γύρω από το νερό και την ενέργεια. Δεν είναι όμως οι μόνες. Υπάρχει η μνήμη, το τοπίο, η ζωή γύρω από το νερό, η σχέση των ανθρώπων με τον τόπο και η ευθύνη απέναντι σε εκείνους που θα τον παραλάβουν μετά από εμάς.

Αυτό αποκτά σήμερα ιδιαίτερη σημασία στη Δυτική Φθιώτιδα, όπου οι σχεδιασμοί για μικρά υδροηλεκτρικά έργα στον Σπερχειό και στους παραποτάμους του έχουν προκαλέσει ανησυχία στις τοπικές κοινωνίες. Για όλα αυτά πρέπει να μιλήσουμε με στοιχεία, να διαβάσουμε τις μελέτες, να μάθουμε τι ακριβώς σχεδιάζεται, ποια θα είναι η επέμβαση σε κάθε ποτάμι και ρέμα, ποια η ωφέλεια και ποιο το τίμημα. Αυτό όμως είναι ένα άλλο κείμενο.

Εδώ προηγείται ένα απλούστερο ερώτημα: ξέρουμε τι τόπο έχουμε μπροστά μας;

Γιατί πριν αποφασίσουμε τι θα κάνουμε σ’ έναν τόπο, πρέπει πρώτα να τον κοιτάξουμε. Να μάθουμε το όνομά του, να ακούσουμε τις ιστορίες του, να περπατήσουμε δίπλα στο νερό και να θυμηθούμε πόσο παλιότερο είναι από εμάς.
Οι πηγές ενός ποταμού είναι μικρές όταν τις κοιτάζεις. Λίγο νερό που αναβλύζει ανάμεσα στις πέτρες και στα δέντρα. Από αυτό το λίγο όμως αρχίζει μια ολόκληρη γεωγραφία. Και από κάτι τέτοια μικρά πράγματα αρχίζει και η μνήμη.

Πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια ένας ποιητής θεώρησε άξιο να γράψει το όνομα του Σπερχειού και να μιλήσει για τις πηγές του. Εμείς έχουμε το σπάνιο προνόμιο να μπορούμε ακόμη να προφέρουμε το ίδιο όνομα κοιτάζοντας έναν ζωντανό ποταμό.

Ίσως λοιπόν το πρώτο που του οφείλουμε δεν είναι ούτε μια εύκολη άρνηση ούτε μια εύκολη συγκατάθεση. Είναι κάτι απλούστερο και δυσκολότερο: να προσέξουμε. Να προσέξουμε τον Σπερχειό που ήταν εδώ πολύ πριν από εμάς και να σκεφτούμε σοβαρά πώς θέλουμε να τον παραδώσουμε σε εκείνους που θα έρθουν μετά από εμάς.

Η αφίσα της εκδήλωσης για τα Υδροηλεκτρικά στη Δυτική Φθιώτιδα

Υ.Γ. Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή την κινητοποίηση για την υπεράσπιση των ποταμών της Δυτικής Φθιώτιδας και τη συζήτηση που έχει ανοίξει στην περιοχή για τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα. Τα έργα, οι μελέτες και οι επιπτώσεις τους απαιτούν μια άλλη, ξεχωριστή συζήτηση. Εδώ θελήσαμε μόνο να θυμηθούμε τι είναι αυτό που καλούμαστε σήμερα να υπερασπιστούμε.

Πηγή: facebook.com