Διαδρομές του Αλιάκμονα

29 Σεπτεμβρίου 202329 Σεπτεμβρίου 2023kimintenia

Ο Αλιάκμονας, ο μακρύτερος ποταμός της Ελλάδας, ρέει ανάμεσα σε μαγευτικές, βουνίσιες εικόνες. Έχει πολλά πρόσωπα, αλλά μεταξύ Γρεβενών και Κοζάνης θα τον δείτε στα πιο γοητευτικά του…

Ιστορία – Ετυμολογία

Το όνομα Αλιάκμων είναι σύνθετο και προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις «άλς» (άλας, θάλασσα) και «άκμων» (αμόνι). Σύμφωνα με την Ελληνική Μυθολογία, ο Αλιάκμων ήταν ένας από τους ποτάμιους θεούς, παιδί του Ωκεανού και της Τηθύος, κατά την προσφιλή αλληγορική ιδεο-ανθρωπόμορφη αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων επί των γεωλογικών ανακατατάξεων μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα. Μια άλλη εκδοχή είναι ότι το όνομα του ποταμού προέρχεται από τις λέξεις «αλιά» (αλιεία) και «ακμάζω», δηλαδή ακμάζουσα αλιεία.

Μια αρχαία παράδοση λέει ότι όσα πρόβατα έπιναν νερό από τον Αλιάκμονα άλλαζαν χρώμα και γίνονταν λευκά. Η παράδοση αυτή επιβεβαιώνεται από μια καταγραφή του Λατίνου συγγραφέα Πλινίου (23-79 μ.Χ.), που μεταφρασμένη από τα λατινικά, αναφέρει: «Ωσαύτως εν Μακεδονία, όσοι θέλουσι να έχωσι πρόβατα λευκά άγουσιν εις τον Αλιάκμονα, όσοι δε μέλανα εις τον Αξιόν». Για τους Οθωμανούς ο Αλιάκμων ήταν ο «Ιντζέ Καρά» (ince kara, ανοιχτόμαυρος) και για τους Σλάβους ο «Μπίστριτσα» (Бистрица, Γοργοπόταμος), ενώ μετά την επικράτηση της δημοτικής στη χώρα μας αποκαλείται «Αλιάκμονας». Όπως κι αν τον ονομάσουμε πάντως πρόκειται για ένα επιβλητικό ποτάμι το οποίο είναι και το μεγαλύτερο σε μήκος στην Ελλάδα, καθώς απλώνεται σε μια διαδρομή 297 χιλιομέτρων.

Η ροή του Αλιάκμονα καλύπτει τις βορειοδυτικές εκτάσεις της Ελλάδας, αν και πριν τη δεκαετία του 1950, όταν χτίστηκε φράγμα στο χωριό Αγία Βαρβάρα της Ημαθίας, δεν διέθετε σταθερή κοίτη, οπότε πλημμύριζε συχνά, ενώ σχημάτιζε και εκτεταμένη έλη. Όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, ο Αλιάκμονας πηγάζει από τα ορεινά του Γράμμου, κοντά στα σύνορα της χώρας μας με την Αλβανία και εκβάλλει στον Θερμαϊκό Κόλπο της Θεσσαλονίκης, αφού διασχίσει τις περιφερειακές ενότητες Καστοριάς, Γρεβενών, Κοζάνης και Ημαθίας. Χείμαροι και παραπόταμοι του Αλιάκμονα είναι ο Γράμμος, ο Λαδοπόταμος, ο Μογλενίτσας, η Πραμόριτσα, ο Γρεβενίτικος, ο Βενέτικος, ο Σαραντάπορος, ο Τριπόταμος και άλλοι. Σχεδόν σε όλο το μήκος του επί της Π.Ε. Κοζάνης σχηματίζει την τεχνητή λίμνη Πολυφύτου η οποία δημιουργήθηκε μετά την κατασκευή του ομώνυμου φράγματος. Πάνω από τη λίμνη βρίσκεται η Υψηλή Γέφυρα Σερβίων της Λίμνης Πολυφύτου, τμήμα της εθνικής οδού Αθηνών – Κοζάνης.

Ο Αλιάκμονας διασχίζει την Καστοριά, τα Γρεβενά, την Κοζάνη
και την Ημαθία, καταλήγοντας στον Θερμαϊκό Κόλπο

Φυσικό τοπίο – Βιοποικιλότητα

Όπως είναι φυσικό, ένας τόσο μεγάλος ποταμός διαθέτει αρκετά διαφορετικά τοπία και προσφέρεται για ποικίλες δραστηριότητες: οι φίλοι του rafting θεωρούν ότι το αγαπημένο τους σπορ αποκτά άλλη χάρη στα νερά του, ειδικά στη διαδρομή που ξεκινά από το Φελλί των Γρεβενών φτάνοντας ως τη διασταύρωση με τον παραπόταμο Βενέτικο. Σπάνιας ομορφιάς τοπία του Αλιάκμονα συναντάμε και στην περιοχή της Ιεράς Μονής Αγίου Νικάνορος Ζάβορδας Γρεβενών, πάνω από το ποτάμι, με την οχυρωματική αρχιτεκτονική της και τα ανεκτίμητης αξίας ιερά κειμήλια.

Για τους φυσιολάτρες μία από τις περιοχές όπου ο Αλιάκμονας συναντιέται στα πιο γοητευτικά του (πέρα από το Δέλτα του, όπου συγκροτεί Εθνικό Πάρκο παρέα με τον Αξιό) είναι τα σύνορα μεταξύ Γρεβενών και Κοζάνης, στο σημείο όπου διαβαίνει κάτω από τη γέφυρα του Ρυμνίου. Και μια ιδανική εποχή για τον δει κανείς είναι το φθινόπωρο, πριν αρχίσουν οι πολλές βροχές και τα έντονα κρύα της δυτικής Μακεδονίας.

Στα τοπία γύρω από το Ρύμνιο, πλούσια νερά και μαγευτικές εικόνες

Ο Αλιάκμονας διαθέτει 33 είδη ψαριών, ενώ ο Αξιός 36. Τα είδη αυτά είναι πέστροφα, τσιπούρα, σαρδέλα, κυπρίνος, λούτσος, μπάφα, χέλι, γριβάδι, γαύρος, γάτος, γόπα, ζαργάνα, φαγκρί, καπόνι, μελανούρι, πεσκανδρίτσα, σκάρος, σπάρος, αθερίνα, μουρμούρα, κουτσομούρα, λαυράκι του γλυκού νερού, τόνος, σολωμός, σμέρνα, δράκαινα, σκυλόψαρο, ροφός, γαλέος, αετός και καλκάνι. Από αυτά γύρω στα 30 είναι αυτόχθονα και τα υπόλοιπα εισήχθησαν με ανθρώπινη παρέμβαση. Πολλά από αυτά θεωρούνται σπάνια και ένα, το μαυροτσιρώνι, δεν ζει πουθενά αλλού στο κόσμο, είναι δηλαδή ενδημικό. Από αυτά τα είδη των ψαριών τα περισσότερα δεν έχουν εμπορική αξία, παρά μόνο βιολογική καθώς στηρίζουν την τροφική αλυσίδα. Άλλα ψάρια που απαντώνται στον Αλιάκμονα είναι το γριβάδι και η ιριδίζουσα πέστροφα, που δηλώνει πως τα νερά του ποταμού είναι ακόμη καθαρά. Στις εκβολές απαντώνται λίγα χέλια, τα οποία δεν μπορούν να μεταναστεύσουν επειδή εμποδίζονται από τα φράγματα.

Στο Δέλτα του Αλιάκμονα και του Αξιού συναντώνται κέφαλοι και λαβράκια. Στις αβαθείς θαλάσσιες εκτάσεις που δημιουργούνται βρίσκει χώρο αναπαραγωγής ο γόνος πολλών ψαριών του Αιγαίου, ενώ στην περιοχή παράγεται περίπου το 90% της συνολικής παραγωγής μυδιών στην Ελλάδα. Η Αλυκή Κίτρους είναι μια έκταση 2.540 στρ. από την οποία παράγονται ετησίως 15-20.000 τόνοι αλάτι. Πολλά είδη πουλιών έχουν παρατηρηθεί στην περιοχή του Αλιάκμονα. Τα πουλιά χρησιμοποιούν την περιοχή για να ξεχειμωνιάσουν, όπως οι πάπιες, είτε να ξεκουραστούν στο μακρύ μεταναστευτικό τους ταξίδι. Έχουν παρατηρηθεί 215 είδη πουλιών, από τα οποία το 1/3 περίπου φωλιάζει στην περιοχή. Πάνω από 10% των πουλιών κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Ανάμεσα τους ο αργυροπελεκάνος και η λεπτομύτα που θεωρούνται από τα πιο σπάνια πουλιά στον κόσμο. Σημαντικό είναι ότι 27 σπάνια και προστατευόμενα είδη πουλιών φωλιάζουν στην περιοχή, όπως ο πορφυροτσικνιάς, είδος ερωδιού.

Το εκτεταμένο Δέλτα του Αλιάκμονα φτάνει τα 40.000 στρέμματα, έκταση ωστόσο κατά πολύ μικρότερη από το Δέλτα του Αξιού (220.000 στρέμματα), λόγω του μεγάλου φράγματος που κατασκευάστηκε και κατακρατεί σημαντικό μέρος των φερτών υλών. Αποτέλεσμα ήταν να μειωθούν σημαντικά οι προσχώσεις και κατά την περίοδο του καλοκαιριού, οπότε τα νερά είναι λιγοστά, η θάλασσα να εισχωρεί και να κατακλύζει μεγάλο μέρος της κοίτης του ποταμού.

Το Ρύμνιο

Χτισμένο στα ημιορεινά της Κοζάνης, σε υψόμετρο 330 μέτρων στις όχθες της τεχνητής λίμνης Πολυφύτου, το Ρύμνιο είναι ένα χωριό 161 κατοίκων (σύμφωνα με την απογραφή του 2011), πολύ κοντά στα περιφερειακά σύνορα με τα Γρεβενά. Μάλιστα είναι ο μοναδικός κοζανίτικος οικισμός στα ανατολικά της ροής του Αλιάκμονα από την περιοχή, με τη γέφυρα του Ρυμνίου να διέρχεται πάνω από τα νερά του επί 615 μέτρα, μάκρος που την καθιστά δεύτερη μεγαλύτερη του είδους της μετά την πιο γνωστή γέφυρα Σερβίων – Νεράιδας (1.372 μέτρα).

Αν και το Ρύμνιο πρωτοαναφέρεται επισήμως γύρω στο 1918, η παρουσία του πρέπει να είναι πολύ παλαιότερη, αν κρίνουμε από τη μεταβυζαντινή εκκλησία του Αγίου Αθανασίου: ένα ιστορικό μνημείο του χωριού, επισήμως κηρυγμένο ως διατηρητέο, το οποίο διαθέτει τοιχογραφίες χρονολογημένες στα μέσα του 16ου αιώνα. Η προαναφερθείσα ομώνυμη γέφυρα εγκαινιάστηκε το 1976 στα δυτικά της κατοικημένης περιοχής -με προσανατολισμό προς την Αιανή, αντικατέστησε όμως ήδη υπάρχον πέρασμα ανθρώπων και ζώων στον Αλιάκμονα που είχε γεφυρωθεί και το 1955 με μεταλλική, δικτυωτή κατασκευή η οποία απεδείχθη ακατάλληλη, με αποτέλεσμα να παρασυρθεί από τα νερά του ποταμού.

Η Υψηλή Γέφυρα Σερβίων – Νεράιδας

Χάρη στα νερά αυτά, πάντως, το τοπίο γύρω από το Ρύμνιο διακρίνεται από πλούσια βλάστηση. Το ποτάμι κρατάει τα καλοκαίρια της περιοχής σχετικώς δροσερά, αλλά ιδανικές εποχές για να χαρεί κανείς την τριγύρω φύση θεωρούνται η άνοιξη και το φθινόπωρο: κατά την πρώτη τα πάντα πρασινίζουν και οι όχθες γεμίζουν με λουλούδια, κατά το δεύτερο επικρατούν χρώματα πολύ ξεχωριστά, δημιουργώντας σαγηνευτικούς οπτικούς συνδυασμούς μαζί με τα πλούσια, διερχόμενα ύδατα. Το μάκρος της γέφυρας του Ρυμνίου εξασφαλίζει πολύ ωραία θέα στα πέριξ σε όσους τη διασχίζουν με το αυτοκίνητό τους -και δεν είναι σπάνιο φαινόμενο να βλέπεις οδηγούς να κόβουν ταχύτητα, προκειμένου να χαζέψουν λίγο το τοπίο.

Μάλιστα, για όσους αγαπούν τις πεζοπορικές διαδρομές, στα περίχωρα του χωριού -προς το εσωτερικό, στην άλλη πλευρά από εκεί όπου βρίσκεται ο Αλιάκμονας- τρέχει και ο υπέροχος καταρράκτης του Ρυμνίου ο οποίος αποτελεί τμήμα του πανέμορφου φαραγγιού του Τριγωνικού (ή της Κατερίνας). Το φαράγγι αυτό εκτείνεται σε μια διαδρομή 8 χιλιομέτρων και είναι αρκετά εύκολο στη διάβαση, γεμάτο χειμάρρους, απόκρημνα βράχια και πυκνή βλάστηση. Η είσοδος στο φαράγγι γίνεται από το χωριό Μεταξά Σερβίων, με την έξοδο να βρίσκεται μετά το Ρύμνιο, εκεί όπου διαμορφώνεται η λίμνη Πολυφύτου.

Η γέφυρα του Ρυμνίου, στο ομώνυμο χωριό της Κοζάνης

Για τους γνώστες της περιοχής, ωστόσο, ένα ακόμα σημείο με ειδυλλιακό κάλλος είναι η θέση που οι ντόπιοι ξέρουν ως «Αναβρυκά Ρυμνίου», ανάμεσα σε δάσος με πλατάνια και σε πηγές με τρεχούμενα, βουνίσια νερά: είναι δημοφιλής ανάμεσα στους κατοίκους των γύρω χωριών ως σημείο αναψυχής. Όμορφες εκτάσεις με πλατάνια όμως υπάρχουν και στα νότια της γέφυρας, εκτεινόμενες ως το φράγμα του Ιλαρίωνα, περίπου 8,5 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του Ρυμνίου. Υπάρχουν φορές, μάλιστα, στις οποίες νιώθεις ότι βρίσκεσαι σε κάποιο παραθαλάσσιο μέρος και όχι στα ημιορεινά της δυτικής Μακεδονίας. Επιπλέον, εδώ έχει συγκροτηθεί κι ένας πλούσιος υγροβιότοπος, με άφθονα είδη χλωρίδας και πανίδας, τυπικά για τη ζωή που ανθεί στις όχθες του Αλιάκμονα.

Μπορεί, όπως ειπώθηκε και παραπάνω, το Ρύμνιο να είναι το μοναδικό χωριό της Κοζάνης που βρίσκεται ανατολικά του Αλιάκμονα, ωστόσο δεν απέχει πολύ από την πρωτεύουσα Κοζάνη: η μεταξύ τους απόσταση ανέρχεται σε 28 χιλιόμετρα, ενώ ακόμα πιο κοντά (στα 15,5 χιλιόμετρα, προς τα νοτιοδυτικά) βρίσκεται η ιστορική κωμόπολη Σέρβια.

Για να έρθετε επομένως στο Ρύμνιο, ξεκινώντας από την Κοζάνη, θα πορευτείτε προς νότια – νοτιοανατολικά, στοχεύοντας στα σύνορα με τα Γρεβενά. Η διαδρομή είναι πολύ εύκολη, μέσω ασφαλτοστρωμένων δρόμων: θα ακολουθήσετε την επαρχιακή οδό Σερβίων – Αιανής η οποία θα σας οδηγήσει στο χωριό σε περίπου 30 λεπτά. Αυτή είναι και η επιλογή που κάνουν οι περισσότεροι επισκέπτες της περιοχής οι οποίοι έρχονται εδώ για εκδρομή, αφού το Ρύμνιο δεν διαθέτει την τουριστική ανάπτυξη που παρατηρείται λ.χ. σε οικισμούς της Κοζάνης πέριξ της τεχνητής λίμνης Πολυφύτου, όπως πχ. η Νεράιδα.