Ο καθρέφτης του Λασιθίου

Το εντυπωσιακό αντικαθρέφτισμα της Δίκτης στα νερά του Οροπεδίου

Έναν καθρέφτη συνεχώς έχω μπροστά μου
Πάνω του πέφτει και ραγίζεται η καρδιά μου
Μα εγώ θα κάνω τον καθρέφτη μου κομμάτια
ξέρω ότι αυτό που κρύβει πίσω του είσαι εσύ
Εσύ που ψάχνεις μες τα μαύρα σου τα μάτια
να καθρεφτίσεις μόνο εμένα στη ζωή…

Φοίβος Δεληβοριάς
«Ο καθρέφτης», 2003

Το ειδυλλιακό Οροπέδιο Λασιθίου, η γενέτειρα του θεού Δία, βρίσκεται περίπου 25 χλμ. νότια από τα Μάλια και 70 χλμ. νοτιοανατολικά της πόλης του Ηρακλείου. Απλώνεται σε μια ήρεμη και εύφορη περιοχή που περιτριγυρίζεται από τα άγρια ψηλά βουνά της Δίκτης και αρκετά μικρότερα οροπέδια. Το υψόμετρο του κάμπου κυμαίνεται από 800 έως 850 μ., γεγονός που το κάνει από τις λίγες νησιωτικές κατοικημένες περιοχές της Μεσογείου σε τόσο υψηλό υψόμετρο. Διοικητική πρωτεύουσα του ομώνυμου δήμου είναι το Τζερμιάδο, ενώ άλλα σημαντικά χωριά είναι ο Άγιος Γεώργιος και το Ψυχρό με τις πολλές πηγές του.

Κάθε χειμώνα το οροπέδιο καλύπτεται από χιόνι και ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει το λευκό τοπίο. Κάποιες χρονιές το χιόνι παραμένει στις βουνοκορφές μέχρι και τις αρχές του καλοκαιριού. Τα 18 γραφικά χωριά του οροπεδίου είναι κτισμένα στους πρόποδες των τριγύρω βουνών, αφήνοντας τον κάμπο ελεύθερο για καλλιέργεια. Μηλιές, καρυδιές, αχλαδιές, κερασιές, αμυγδαλιές και δαμασκηνιές καλλιεργούνται στο Oροπέδιο Λασιθίου, όπου παράγονται εξαιρετικής ποιότητας γεωργικά προϊόντα (πατάτα, κηπευτικά, όσπρια, σιτηρά) και βόσκουν χιλιάδες αιγοπρόβατα.

Όλα συνδέονται μεταξύ τους με έναν περιφερειακό κυκλικό δρόμο μήκους 23 χλμ. Μάλιστα, η πανέμορφη αυτή κυκλική διαδρομή είναι ιδανική για ποδηλασία, καθώς ο δρόμος δεν έχει μεγάλες ανηφόρες και κατά μήκος του μπορεί κανείς να επισκεφτεί όλα σχεδόν τα αξιοθέατα του οροπεδίου. Στην ίδια διαδρομή πραγματοποιούνται κάθε καλοκαίρι οι «Δικταίοι Αγώνες Δρόμου» από το 1980.

Το εδαφικό ανάγλυφο της περιοχής συντίθεται από μια μεγάλη πεδινή καλλιεργήσιμη έκταση, δεκάδες κορυφές τριγύρω (το υψόμετρό τους κυμαίνεται από 1.163 έως 2.148, στο Σπαθί Μαδάρας, την ψηλότερη κορυφή της Δίκτης), μικρές εύφορες κοιλάδες και ορεινές διαβάσεις. Σημαντικό μέρος της ορεινής ζώνης του Δήμου Οροπεδίου Λασιθίου καλύπτεται από μικρά δάση ορεινών ασφενδάμων και αζηλάκων (βόρεια πλευρά υψώματος Λάζαρος) και από χαμηλή δασική βλάστηση (κατσοπρίνια, θάμνοι διάφοροι κ.ά.). To σύνολο της ορεινής περιοχής της Δίκτης έχει ενταχθεί στο Ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο Natura 2000 με κωδικό GR 4320002.

Τοπία, μνημεία και αξιοθέατα

Αυτό που έκανε γνωστό το Οροπέδιο είναι οι περίφημοι ανεμόμυλοι με τα λευκά πανιά, «σήμα κατατεθέν» του Οροπεδίου. Πρόκειται κυρίως για μεταλλικούς ελαφρούς ανεμόμυλους, φτιαγμένους στην πλειονότητά τους περί τα τέλη του 19ου αιώνα, με σκοπό την άρδευση του Λασιθιώτικου κάμπου. Δυστυχώς, σήμερα οι νέοι αγρότες έχουν εγκαταλείψει τον παραδοσιακό τρόπο άρδευσης, καθώς η πολιτεία δεν παρέχει κίνητρα, και ελάχιστοι ανεμόμυλοι λειτουργούν ακόμη.

Έτσι, μόνο σε παλιές καρτ ποστάλ μπορεί να δει κανείς το τοπίο με τους 12.000 κάτασπρους ανεμόμυλους που κάποτε αντλούσαν νερό από τα πηγάδια για να ποτίσουν τα κηπευτικά. Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια αναστήλωσης παλιών μύλων, αν και δυστυχώς ακόμη και αυτοί δεν λειτουργούν, αλλ’ αναστηλώνονται για αισθητικούς λόγους. Αντίστοιχα στην είσοδο του Οροπεδίου, στη θέση Σελί Αμπέλου, συναντάμε το μεγαλύτερο μυλοτόπι με πέτρινους ανεμόμυλους στην Ελλάδα που χρησιμοποιήθηκαν για το άλεσμα των σιτηρών.

Άλλο ένα αξιοθέατο του Οροπεδίου είναι οι «λίνιες» (στα λατινικά «γραμμές»), δηλαδή τα μεγάλα γραμμικά έργα αποστραγγίσεως που έφτιαξαν οι Ενετοί για να μεταφέρουν νερό σε όλο τον κάμπο, ο οποίος ήταν ως τότε άγονος λόγω των λιμναζόντων υδάτων. Πράγματι, οι Ενετοί κατάφεραν να μετατρέψουν την περιοχή στον σημαντικότερο σιτοβολώνα της Κρήτης, που ακόμη και σήμερα τροφοδοτεί με εξαιρετικής ποιότητας κηπευτικά και λαχανικά ολόκληρη την Κρήτη. Σε μια βόλτα σε οποιοδήποτε σημείο του Οροπεδίου θα συναντήσετε λίνιες, δηλαδή μεγάλα χαντάκια για ν’ απομακρύνουν το νερό.

Ιερά Μονή Παναγίας Κρουσταλένιας

Σε μικρή απόσταση από το χωριό Άγιος Κωνσταντίνος και τις δύο λιμνοδεξαμενές, τερματίζει το επιβλητικό Φαράγγι του Χαυγά που μεταφέρει τα νερά του υψηλότερου Οροπεδίου Καθαρού μέσα στον κάμπο του Λασιθίου, το οποίο αποτελεί τμήμα του Ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4 που ανηφορίζει στο Καθαρό. Τον κάμπο διαρρέει ο Μεγάλος Ποταμός που καταλήγει σε μια μεγάλη καταβόθρα, τον Χώνο, στην ανατολική πλευρά του οροπεδίου, κοντά στο Κάτω Μετόχι, από όπου φεύγουν τα νερά και εμφανίζονται στην Πηγή Φλέγες κοντά στην Κασταμονίτσα πριν συνεχίσουν την πορεία τους μέσα στον ποταμό Αποσελέμη, που σήμερα τροφοδοτεί το μεγάλο φράγμα του Αποσελέμη κοντά στις Ποταμιές Πεδιάδος. Μια ακόμη τεχνητή στοά που ξεκινάει κοντά στη μονή Βιδιανής μεταφέρει από το 2018 τα νερά από το οροπέδιο στο φράγμα.

Δίπλα στο χωριό Άγιος Κωνσταντίνος υπάρχει η ιστορική Μονή της Παναγίας Κρυσταλλένιας, κτισμένη σε έναν καταπράσινο λόφο, η οποία έπαιξε υποστηρικτικό ρόλο σε διάφορες επαναστάσεις των Κρητικών, με αποτέλεσμα να καταστραφεί το 1823 και το 1867. Στην απέναντι πλευρά του οροπεδίου υπάρχει η αναστηλωμένη Μονή της Βιδιανής – Ζωοδόχου Πηγής (1841), παλαιό μετόχι της οικογένειας Βιδών, όπου λειτουργεί και ένα μικρό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Λασιθίου. Στον Άγιο Γεώργιο λειτουργεί το Μουσείο του Ελευθερίου Βενιζέλου, το Λαογραφικό Μουσείο και το «Αρχοντικό Σπίτι», ενώ στο κέντρο του κάμπου βρίσκεται ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Καμπίτη.

Επίσης αξίζει μια βόλτα στο Οροπέδιο Ονήσιμος πάνω από το Τζερμιάδο, που μπορεί να συνδυαστεί με προσκύνημα στην Εκκλησία του Τιμίου Σταυρού και επίσκεψη στον υστερομινωικό οικισμό Καρφί μέσω του Ε4 μονοπατιού, στην κορυφή ενός απόκρημνου βράχου που λέγεται «Κάθισμα της Αριάδνης». Εκεί η θέα προς τις βόρειες ακτές της Κρήτης είναι συγκλονιστική. Άλλα αξιοσημείωτα μέρη είναι το μικρό οροπέδιο του Λιμνάκαρου, πάνω στο μονοπάτι που ενώνει τον Άγιο Γεώργιο με τις κορυφές Σπαθί και Αφέντης, με τον ναό του Αγίου Πνεύματος, αλλά και το οροπέδιο Καθαρού, με ευκολότερη πρόσβαση από την Κριτσά, όπου βρέθηκαν παλαιοντολογικά ίχνη από ελέφαντες και νάνους ιπποπόταμους.

Αν βρεθείτε στο οροπέδιο το καλοκαίρι, μπορείτε να πάρετε μέρος στη «Γιορτή της Πατάτας» στο Τζερμιάδο, τη «Γιορτή του Κολοκυθιού» στον Αβρακόντε, στη «Γιορτή της Ξεφουρνιάς» στο Κάτω Μετόχι ή στη γιορτή Ρακής στο Μαρμακέτο!

Ο εκπληκτικός Επιτάφιος στο Μαρμακέτο

Ωστόσο, το πιο σημαντικό αξιοθέατο θεωρείται το Σπήλαιο του Ψυχρού, δίπλα στο ομώνυμο χωριό. Περισσότερο γνωστό ως «Δικταίο Άντρο», το σπήλαιο έχει διαδραματίσει σπουδαίο λατρευτικό ρόλο στην αρχαιότητα, καθώς ο μύθος θέλει να γεννιέται εδώ ο Δίας, ο πατέρας θεών. Γι’ αυτό και το Λασίθι ονομάζεται χαϊδευτικά και «Βηθλεέμ της Αρχαιότητας»! Επίσης, σύμφωνα με μία εκδοχή του μύθου, στο σπήλαιο αυτό ενώθηκε ο Δίας με την Ευρώπη, η οποία γέννησε τον Μίνωα. Στο χωριό Τζερμιάδο υπάρχει επίσης το μικρό, αλλά σημαντικό Σπήλαιο της Τραπέζας, γνωστότερο ως «Κρόνιο Σπήλαιο».

Ιστορία

Το Οροπέδιο Λασιθίου καλλιεργείται από την εποχή των Μινωιτών και θεωρείται ότι ήταν το τελευταίο προπύργιο αντίστασης του Μινωικού Πολιτισμού εναντίον των Δωριέων (4ος αιώνας π.Χ.). Ο μαγικός αυτός τόπος δεν άργησε να συνδεθεί με το σπουδαιότερο γεγονός της Κρητικής μυθολογίας, δηλαδή τη γέννηση του Δία, αλλά και τη σύλληψη του Μίνωα από την Ευρώπη. Επίσης, εδώ λέγεται ότι ο δίκαιος Μίνωας λάμβανε τις εντολές του Δία κάθε εννιά χρόνια και τους έκανε νόμους για τους ανθρώπους (ο ίδιος μύθος αναφέρεται και για το οροπέδιο της Νίδας στον Ψηλορείτη). Υπάρχουν και άλλοι μικρότεροι μύθοι, όπως οι φτερωτές τιμωρές Άρπυιες που ζούσαν εδώ. Όταν η λατρεία του Δία μεταφέρθηκε στο Ιδαίο Άντρο στον Ψηλορείτη, το Οροπέδιο άρχισε να χάνει τη θρησκευτική του σημασία και ξεχάστηκε για αιώνες…

Πολύ αργότερα, όταν οι Ενετοί κατέλαβαν την Κρήτη, αρχικά απαγόρευσαν την κατοίκησή του, καθώς αυτός ο απόμερος τόπος μπορούσε να τροφοδοτεί τους επαναστάτες. Έτσι το Οροπέδιο ερήμωσε έως ότου κατέφθασαν στην Κρήτη έποικοι των Ενετών από την Πελοπόννησο και προσπάθησαν να δώσουν ζωή στον άγονο τόπο. Με μια σειρά από γιγαντιαία αποστραγγιστικά έργα, τις «λίνιες», απομάκρυναν τα λιμνάζοντα νερά του κάμπου, κάνοντας το Οροπέδιο τον σημαντικότερο τόπο καλλιέργειας της Κρήτης. Οι λίνιες, που είναι ακόμη και σήμερα ορατές, χώρισαν το Οροπέδιο σε 193 τετράγωνα, τα οποία δόθηκαν ως κλήροι στις νέες οικογένειες. Οι κλήροι στα Ενετικά ονομάζονται lassiti ή Lasciti, δίνοντας πιθανόν το όνομα τους στην περιοχή.

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, το Οροπέδιο αποτέλεσε σημαντικό χώρο αντίστασης κατά των κατακτητών, με συνέπεια να γνωρίσει και τη σκληρότητά τους. Αποκορύφωμα αποτελεί η καταστροφή του Λασιθίου, που έλαβε μέρος τον Μάιο του 1867. Μετά το ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου, οι επαναστάτες κατέφυγαν στο Λασίθι. Έτσι, ο τουρκοαιγυπτιακός στρατός με 25.000 στρατιώτες και αρχηγό τον σκληρό Ομέρ Πασά, ανηφόρισε από τη μεριά του Καστελίου, όπου συνάντησε τη λυσσαλέα αντίσταση των Κρητικών.

Ωστόσο, ο μικρός αριθμός των Ελλήνων οπλοφόρων δεν ήταν ικανός να κρατήσει τους Τούρκους μακριά, με αποτέλεσμα να καταφέρουν να μπουν στο Οροπέδιο από τη θέση «Τσούλη Μνήμα». Οι επαναστάτες κατέφυγαν στα βουνά και οι άτυχοι κάτοικοι του Οροπεδίου κατασφαγιάστηκαν, ενώ τα χωριά τους καταστράφηκαν ολοσχερώς. Από τη μανία των Τούρκων δεν γλίτωσε ούτε η Μονή Κρουσταλένιας.

Επί δέκα ημέρες οι Τούρκοι κατέστρεφαν τα πάντα στο πέρασμά τους, έως ότου οι επαναστάτες ανασυντάχθηκαν στο μικρό οροπέδιο Λιμνάκαρο. Ο Ομέρ Πασάς, που έμαθε πού βρίσκονταν, κατευθύνθηκε προς τα εκεί, αλλά οι επαναστάτες κατάφεραν με ελιγμό να κατέβουν στον κάμπο. Έτσι, όταν οι εξαντλημένοι Τούρκοι ξανακατέβηκαν στο Οροπέδιο στις 19 Μαΐου 1867, συγκρούστηκαν με τους επαναστάτες κοντά στο χωριό Μαρμακέτο, όπου και νικήθηκαν κατά κράτος.

Η δεκαήμερη γιγαντομαχία του Λασιθίου, σε συνδυασμό με τις άλλες επαναστάσεις στο νησί, υπήρξε προπομπός για την απελευθέρωση της Κρήτης από τον οθωμανικό ζυγό. Η θηριωδία των Τούρκων ανάγκασε τις ουδέτερες δυνάμεις να απαιτήσουν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία να κηρύξει την Κρήτη αυτόνομη. Μάλιστα, προς τιμήν της συνεισφοράς της Μάχης του Λασιθίου στην απελευθέρωση, ο τότε Νομός Σητείας μετονομάστηκε σε Νομό Λασιθίου.

Οικισμοί

Τα σημαντικότερα χωριά του Οροπεδίου είναι το Τζερμιάδο (έδρα του Δήμου Οροπεδίου Λασιθίου), ο Άγιος Γεώργιος (ο δεύτερος μεγαλύτερος οικισμός του Δήμου) και το Ψυχρό (συγκεντρώνει τη μεγαλύτερη τουριστική κίνηση του Οροπεδίου λόγω του ονομαστού Δικταίου Άντρου). Στους υπόλοιπους οικισμούς συγκαταλέγονται ο Αβρακόντες, ο Άγιος Κωνσταντίνος, ο Άγιος Χαράλαμπος, το Καμινάκι, το Κάτω Μετόχι, η Κουδουμαλιά, το Λαγού, ο Μαγουλάς, το Μαρμακέτο (σε αυτό υπάγεται διοικητικά και το Φαρσάρο), το Μέσα Λασιθάκι, το Mέσα Λασίθι, το Πινακιανό και η Πλάτη.

Ο καθρέφτης

Φοίβος Δεληβοριάς

Έχω μπροστά μου συνεχώς έναν καθρέφτη
που μ’ εμποδίζει ό,τι είναι πίσω του να δω
Δεν έχω δει ποτέ μου πιο μεγάλο ψεύτη
και το χειρότερο είναι όμοιος εγώ.

Δείχνει πολύ καλός, ενώ εγώ δεν είμαι
δείχνει κακός, ενώ δεν είμαι ούτε αυτό
Όσοι μου λένε φίλε όπως είσαι μείνε
είναι όσοι ‘χάψαν τον αντικατοπτρισμό.

Έναν καθρέφτη συνεχώς έχω μπροστά μου
Πάνω του πέφτει και ραγίζεται η καρδιά μου
Πάνω του πέφτει και ραγίζεται η καρδιά μου
Έναν καθρέφτη συνεχώς έχω μπροστά μου.

Αντανακλά αυτά που θέλουν οι γυναίκες
και έτσι τις πείθει ότι ‘μαι τ’ άλλο τους μισό
Μπροστά του γδύνονται, του λεν γλυκές κουβέντες
πίσω απ’ το τζάμι εγώ ολομόναχος κοιτώ.

Κάνει παιχνίδι ως και με τα πρότυπά μου
τις θείες φωνές που μου μιλούσανε παιδί
Τις φέρνει απέναντί μου και στα κυβικά μου
πάω να τις φτάσω και τσουγκρίζω στο γυαλί.

Έναν καθρέφτη συνεχώς έχω μπροστά μου
Πάνω του πέφτει και ραγίζεται η καρδιά μου
Πάνω του πέφτει και ραγίζεται η καρδιά μου
Έναν καθρέφτη συνεχώς έχω μπροστά μου.

Ξέρω πως όλοι πια πιστεύουν σε καθρέπτες
σε οθόνες, σε φωτοτυπίες και προβολείς
Μέχρι παιχνίδια έχουν βγάλει που οι παίκτες
ζουν σε μια γυάλα και τους βλέπουμε όλοι εμείς.

Μα εγώ θα κάνω τον καθρέφτη μου κομμάτια
ξέρω ότι αυτό που κρύβει πίσω του είσαι εσύ
Εσύ που ψάχνεις μες τα μαύρα σου τα μάτια
να καθρεφτίσεις μόνο εμένα στη ζωή.

Ο Φοίβος Δεληβοριάς διηγείται την άγνωστη ιστορία πίσω από τον «Καθρέφτη»

O ίδιος αποκάλυψε πώς γράφτηκε «ο καθρέφτης» και τόνισε ότι θα μπορούσε να το έχει πει ο Δημήτρης Μητροπάνος

«Τον “Καθρέφτη” τον έγραψα ως στοίχημα ένα βράδυ. Ήμουν απελπισμένος. Είχα τελειώσει τον δίσκο που έφτιαχνα τότε, παραδίδαμε με τον Θύμιο και τον Σωτήρη Παπαδόπουλο για μάστερινγκ σε δυο μέρες, κι όμως εμένα μου έλειπε ένα τραγούδι. Το κεντρικό τραγούδι που θα τα ενοποιούσε όλα… Κάτι έλειπε για να τα κάνει δίσκο. Μια κεντρική ποιητική σύλληψη, που θα ερχόταν και σε μένα ως απάντηση. Μου λέει μια φίλη στο τηλέφωνο “κάτσε γράψε και κάτι θα βγει”. “Δεν μπορώ”, της λέω. “Βλέπω τη φάτσα μου στο πιάνο, παίρνω πόζες και είναι αδύνατον να γράψω κάτι αληθινό”. “Ε, γράψε γι’ αυτό”. Κάτι είχε πλάκα σ’ αυτό. Κάτι άστραψε. Της λέω “θα το αρχίσω και σε παίρνω το πρωί”. Γράφω, λοιπόν, αμέσως το πρώτο τετράστιχο:

Έχω μπροστά μου συνεχώς έναν καθρέφτη
που μ’ εμποδίζει ό,τι είναι πίσω του να δω,
δεν έχω δει ποτέ μου πιο μεγάλο ψεύτη
και το χειρότερο, είναι όμοιος εγώ…

Αμέσως όλα είχαν νόημα. Η ζωή μου, οι πόζες μου, τα ριάλιτι που μόλις είχαν πρωτοεμφανιστεί τότε, το φανταρικό, οι γιορτές, οι στημένοι έρωτες, το corporate living, η φιλοσοφία του “Μάτριξ” που τότε με απασχολούσε. Και μουσικά; Αν ήθελα να πω όσα ήθελα να πω, θα έπρεπε μάλλον να βγει κάτι ηλεκτρονικό, κάτι διάφωνο κι αφηρημένο. Κι όμως, ο στίχος ήταν ένα λαϊκό τετράστιχο. Θα μπορούσε να είναι του Μπιθικώτση και του Βίρβου ή του Τσάντα. Άστραψε δεύτερη φορά μέσα μου. Κι άρχισα να γράφω ένα χασάπικο.

Η εισαγωγή βέβαια ήταν λίγο μίνιμαλ, λίγο Φίλιπ Γκλας. Το τραγούδι όμως κάλλιστα θα μπορούσε να το πει ο Μητροπάνος, που τότε άκουγα όλη του τη δισκογραφία και με συγκινούσε βαθύτατα. Ήταν όμως πολύ προσωπικό και αποφάσισα να το πω ο ίδιος, κάτι που μετανιώνω, αφού δεν πρόλαβα να τον γνωρίσω πραγματικά. Από την άλλη έγινε το τραγούδι μου. Ό,τι συναυλία και να κάνω, ό,τι και να πω, το τραγούδι αυτό έρχεται και με αθωώνει. Συνήθως το παίζουμε μόνο με πιάνο. Όπως εκείνο το βράδυ που το πρωτόγραψα…».

Πηγές: facebook.com, foivosdelivorias.wordpress.com, lasithi.gov.gr, cretanbeaches.com, cretanbeaches.com, radiovereniki.gr, ekriti.gr, in.gr, facebook.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s