Το μαρτυρικό τέλος του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου Σμύρνης

Κορυφαία μορφή της Μικρασιατικής Καταστροφής υπήρξε ο τελευταίος Επίσκοπος Σμύρνης, της μιας από τις επτά Εκκλησίες της Αποκαλύψεως, Μητροπολίτης Χρυσόστομος Καλαφάτης. Ο μαρτυρικός του θάνατος από τον τουρκικό όχλο είναι άρρηκτα δεμένος με τις τελευταίες στιγμές της ελληνικής Σμύρνης και του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Αν και του προσφέρθηκαν πολλές ευκαιρίες να εγκαταλείψει τη Σμύρνη εκείνος προτίμησε να μείνει στην πόλη και να συμμεριστεί την τύχη του ποιμνίου του.

Ο Άγιος ιερομάρτυρας Χρυσόστομος Σμύρνης γεννήθηκε στην Τρίγλια της Προποντίδας, σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, χειροτονήθηκε πρεσβύτερος το 1897 και μητροπολίτης Δράμας το 1902, σε ηλικία μόλις 35 ετών. Οι αγώνες του για τον ελληνισμό ενόχλησαν τον σουλτάνο, ο οποίος διέταξε να τον εξορίσουν. Μετά την επιστροφή του από την εξορία, ο πατριάρχης Ιωακείμ τον διόρισε μητροπολίτη Σμύρνης. Όταν στις 2 Μαΐου 1919, γονατιστός και με δάκρυα στα μάτια, ευλογούσε τις ελληνικές σημαίες και υποδεχόταν στη Σμύρνη τους Έλληνες στρατιώτες ως ελευθερωτές, τίποτε δεν προμήνυε την καταστροφική θύελλα που θα ερχόταν..

Ο Χρυσόστομος Σμύρνης με συνεργάτες τους στη Δράμα, το 1903

Ο Έλληνας λογοτέχνης και ακαδημαϊκός Ηλίας Βενέζης, ο οποίος έζησε τη λαίλαπα της Μικρασιατικής Καταστροφής, στο βιβλίο του «Μικρασία Χαίρε»γράφει για τον Σμύρνης Χρυσόστομο: «Η δράση του στον καιρό του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, στον καιρό των διωγμών των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και στη διετία 1920-22, τον είχε αναδείξει πρώτο στόχο. Αυτός ήταν ο ηγέτης, ο εθνάρχης, η ψυχή της Ελληνικής Μικρασίας». Ο Βενέζης τονίζει ότι ο Χρυσόστομος με το βίο και το μαρτυρικό του τέλος «υπηρέτησε το Γένος και την Εκκλησία γράφοντας μια σελίδα χρυσή».

Και ήλθε το θέρος του ‘22. Οι Μεγάλες Δυνάμεις προτείνουν ελληνοτουρκική ανακωχή με παραχώρηση της Ανατολικής Θράκης στην Ελλάδα και εκκένωση της Μικράς Ασίας από τους Έλληνες. Ο Χρυσόστομος αρνείται τέτοια λύση. Γράφει στους ξένους ηγέτες και στον Πάπα για συμπαράσταση, αλλ’ ουδείς ανταποκρίνεται. Κι ενώ οι Έλληνες προσπαθούν να φύγουν με κάθε μέσο, ο Χρυσόστομος παραμένει στον μητροπολιτικό ναό, στην εκκλησιά της Αγίας Φωτεινής και μοιράζει τρόφιμα -όσα έχει- για τους πεινασμένους και τους κυνηγημένους. Όλοι φεύγουν, ακόμα και ο δυνάστης των Ελλήνων και του ίδιου του Χρυσοστόμου, ο ύπατος αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης. Ο ιεράρχης όμως περιμένει καρτερικά το θέλημα του Θεού αποποιούμενος κάθε πρόταση να φύγει.

Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος στον ιερό ναό Αγίας Φωτεινής Σμύρνης, το 1919

Τις πρωινές ώρες του Σαββάτου της 9ης Σεπτεμβρίου 1922, ενώ ο Χρυσόστομος ολοκλήρωνε τη θεία λειτουργία στην Αγία Φωτεινή, οι τσέτες του Κιόρ-Πεχλιβάν (ήταν μονόφθαλμος) εμφανίστηκαν στα περίχωρα της πόλης σκορπώντας τον τρόμο στους κατοίκους. Στις 11 το πρωί ο Μητροπολίτης Εφέσου Χρυσόστομος έφθασε στη Μητρόπολη από το Κορδελιό και βρήκε τον ήρωα ιεράρχη στο γραφείο του. Οι δύο ιεράρχες συζήτησαν την περίπτωση αποστολής επιστολής προς τις προξενικές αρχές της πόλης για την προστασία των χριστιανών κατοίκων. Πληροφορούμενοι όμως την είσοδο στην πόλη μετά το μεσημέρι (14.00) του τουρκικού ιππικού και την ανάληψη της διοίκησης της πόλης, αποφάσισαν να αποταθούν στις τουρκικές αρχές.

Την ίδια ώρα έφτασε στη Μητρόπολη ένα όχημα της αστυνομίας με έναν αστυνόμο και παρέλαβε τον Χρυσόστομο, για να παρουσιαστεί στον φρούραρχο συνταγματάρχη Σαλίχ Ζεκί. Μετά από λίγο επέστρεψε φέρνοντας την προκήρυξη της εφαρμογής του στρατιωτικού νόμου. Η προκήρυξη αμέσως τοιχοκολλήθηκε στα κεντρικά σημεία της πόλης. Μεταξύ των άλλων ζητείτο η παράδοση των όπλων εντός 48 ωρών καθώς και η παράδοση κρυμμένων Ελλήνων αξιωματικών και οπλιτών.

Στις 19.30 της ίδια ημέρας έφθασε ξανά το ίδιο όχημα συνοδευόμενο από δύο ιππείς, προκειμένου να παραλάβει ξανά τον μάρτυρα ιεράρχη, για να παρουσιαστεί στον Νουρεντίν πασά μαζί με ορισμένους δημογέροντες. Πράγματι βρέθηκαν στα σπίτια τους οι Νικόλαος Τσουρουκτσόγλου (εκδότης της γαλλόφωνης εφημερίδας «Reforme») και ο Γ. Κλιμάνογλου. Με την είσοδο του ιεράρχη και των προκρίτων στο διοικητήριο οι πληροφορίες για την εξέλιξη των γεγονότων, που οδήγησαν στο λυντσάρισμα τους, είναι ελάχιστες.

Τελευταίο σημείο ζωής από τον ήρωα ιεράρχη ήταν η αποστολή, στις 10.30 το βράδυ, με έναμ τούρκο αστυνομικό στη Μητρόπολη ενός σημειώματος που έγραφε «Αδελφέ Ευγένιε κρατηθήκαμε εγώ ως πρόεδρος και οι άλλοι ως μέλη της Αμύνης». Η άποψη που επικράτησε στην ελληνική ιστοριογραφία είναι ότι το βράδυ της 9/10ης Σεπτ. 1922 ο Χρυσόστομος και οι δημογέροντες κρατήθηκαν στο διοικητήριο. Ο Νουρεντίν κατηγόρησε τον Χρυσόστομο για «εσχάτη προδοσία» κατά της «Οθωμανικής πατρίδας» και τον παρέδωσε, το πρωί της Κυριακής 10 Σεπτεμβρίου 1922, στον συγκεντρωμένο όχλο.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η εξιστόρηση των γεγονότων από τον Τούρκο καθηγητή Βilge Umar, που στηρίζεται σε μαρτυρίες ανθρώπων οι οποίοι διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη δολοφονία του Χρυσόστομου, όπως του δημίου Αli Αge, στον οποίο τον παρέδωσε ο Νουρεντίν. Σύμφωνα με τον Ουμάρ, ο Νουρεντίν επέλεξε να απαλλαγεί το συντομότερο από τον Χρυσόστομο, επειδή ήθελε να αποφύγει τη διαδικασία μιας δίκης που θα έδινε τη δυνατότητα σε ευρωπαϊκές χώρες να παρέμβουν για ν’ αποτραπεί η καταδίκη του ιεράρχη.

Κατά τη μαρτυρία γαλλικής περιπόλου: «Άρπαξαν τον Μητροπολίτη και, χτυπώντας τον, τον οδήγησαν στο κουρείο ενός Λεβαντίνου, του φόρεσαν άσπρη μπλούζα τον κούρεψαν και του έκοψαν τα γένια. Ο Γάλλος δημοσιογράφος και ιστορικός Rene Ρuaux, απεσταλμένος στη Σμύρνη της εφημερίδας «Le Τemps», στο βιβλίο του «Ο θάνατος της Σμύρνης» επιρρίπτει ευθύνη για το μαρτύριο του Χρυσόστομου στην τουρκική στρατιωτική και πολιτική ηγεσία. Γράφει μεταξύ άλλων: «Ο στρατηγός Νουρεντίν πασάς, όταν τον έφεραν μπροστά του, τον εξύβρισε με αισχρό τρόπο και τον κατηγόρησε για τη φιλελληνική του στάση και πρόσθεσε ότι η επόμενη ενέργειά του ήταν να τον παραδώσει στη λαϊκή κρίση. Ο Χρυσόστομος, λοιπόν, παραδόθηκε στο μανιασμένο μουσουλμανικό όχλο. Του ξερίζωσαν τη γενειάδα, τον μαχαίρωσαν, διαμέλισαν και έσυραν το σώμα του μέχρι την τουρκική συνοικία, όπου και τον πέταξαν στα σκυλιά …».

Δημοσίευμα της εφημερίδος «Ελεύθερο Βήμα» της 2ας Σεπτεμβρίου 1922 για το μαρτυρικό τέλος του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου Σμύρνης

Ο Ρuaux καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εκτέλεση του Χρυσοστόμου ήταν προαποφασισμένη. Ο τότε Αμερικανός πρόξενος στη Σμύρνη G. Ηorton στο βιβλίο του «Η κατάρα της Ασίας» γράφει για τον Χρυσόστομο: «Πέθανε σαν μάρτυρας και αξίζει να του απονεμηθούν ύψιστες τιμές από την Ελληνική Εκκλησία και την Ελληνική Κυβέρνηση…». «Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος εκρεουργήθη», γράφει στις 2 Σεπτεμβρίου 1922 η εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα».

Στις 14 Δεκεμβρίου1982, με την ευκαιρία της συμπληρώσεως 60 χρόνων από την καταστροφή, σε έκτακτη συνεδρίαση της Ακαδημίας Αθηνών, ο διαπρεπής ακαδημαϊκός Γ. Μυλωνάς, τελείωσε την ομιλία του με μία συγκλονιστική περιγραφή του μαρτυρίου και της θανατώσεως του Χρυσοστόμου: «Κατά τις τελευταίες ημέρες του Σεπτεμβρίου 1922 μια ομάδα φοιτητών του Ιnternational College της Σμύρνης και εγώ βρεθήκαμε φυλακισμένοι σε απαίσιο υπόγειο, σ’ ένα από τα μπουντρούμια του Διοικητηρίου της Σμύρνης. Σ’ αυτό ήταν ασφυκτικά στριμωγμένοι Έλληνες Χριστιανοί αιχμάλωτοι, μάλλον άνθρωποι προωρισμένοι για θάνατο. Στις 5 το απόγευμα της τελευταίας ημέρας του θλιβερού Σεπτεμβρίου, ένας τουρκοκρής με διέταξε να τον ακολουθήσω στην αυλή. «Είσαι δάσκαλος;», με ρωτά. «Αυτήν την τιμή είχα» του απαντώ. «Και οι άλλοι που ήσαν μαζί σου είναι φοιτητές;». «Ναι», του λέγω. «Γρήγορα μάζεψέ τους και φέρε τους εδώ». «Ελάτε μαζί μου έξω», λέγω στους συντρόφους μου. «Φαίνεται ότι ήρθε η ώρα μας. Εμπρός με θάρρος». Ποια ήταν η έκπληξή μας όταν ακούσαμε τον Τούρκο εκτελεστή να λέει: «Θα σας σώσω σήμερα, γιατί ελπίζω αυτό να με βοηθήσει να λησμονήσω μια τρομερή σκηνή που αντίκρυσαν τα μάτια μου, σκηνή στην οποία έλαβα μέρος». Και συνέχισε: «Παρακολούθησα το χάλασμα του Δεσπότη σας. Ήμουν μ’ εκείνους που τον τύφλωσαν, που του βγάζαν τα μάτια και αιμόφυρτο, τον έσυραν από τα γένια και τα μαλλιά στα σοκάκια του Τουρκομαχαλά, τον ξυλοκοπούσαν, τον έβριζαν και τον πετσόκοβαν. Από καιρού σε καιρό, όταν μπορούσε, ύψωνε κάπως το δεξί του χέρι και ευλογούσε τους διώκτες του. Κάποιος πατριώτης μου αναγνωρίζει τη χειρονομία της ευλογίας, μανιάζει, μανιάζει και με το τρομερό μαχαίρι του κόβει και τα δυο χέρια του Δεσπότη. Εκείνος σωριάστηκε στη ματωμένη γη με στεναγμό που φαινόταν ότι ήταν μάλλον στεναγμός ανακουφίσεως παρά πόνου. Τόσο τον λυπήθηκα τότε, που με δύο σφαίρες στο κεφάλι τον αποτελείωσα. Αυτή είναι η ιστορία μου. Τώρα που σας την είπα ελπίζω πως θα ησυχάσω. Γι’ αυτό σας χάρισα τη ζωή». «Και πού τον έθαψαν;», ρώτησα με αγωνία. «Κανείς δεν ξέρει πού έριξαν το κομματιασμένο του κορμί»…

Κέρινο ομοίωμα του Αγίου ιερομάρτυρα Χρυσοστόμου Σμύρνης (Μουσείο Βυζαντινής Τέχνης) και η δεσποτική μήτρα του (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)

Ως τόπος του μαρτυρίου φέρεται κατ’ άλλους η πλατεία στη γειτονιά «Tilkilik Mahallesi» της τουρκικής συνοικίας, που είναι μεταξύ Μπασμανέ (Basmane) και Αγοράς και κατ’ άλλους η γειτονία των «Δύο τσεσμέδων – İkili Çeşmelik», που βρίσκεται στην περιοχή του διοικητηρίου (Konak). Ο δημοσιογράφος Β. Βεκιαρέλλης το 1929 επισκέφτηκε την καμένη Σμύρνη και σε ανταπόκριση του, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Έθνος» της 13 Φεβρουαρίου 1929, αναφέρει ως πιθανό τόπο του μαρτυρίου τη γειτονιά των «Δύο Τσεσμέδων». Επίσης αναφέρει ότι περιφερόμενος τούρκος στη γειτονιά «Μπαστουράκι» της τουρκικής συνοικίας ισχυρίστηκε ότι «…φύλαγε για μια εβδομάδα το χέρι του μάρτυρα ιεράρχη και μετά το πέταξε στη θάλασσα… του βγάλανε τα μάτια και του έκοψαν τα δύο αυτιά και τα έδωσαν στο χέρι για να στείλει ένα στο Βενιζέλο και ένα στον Κωνσταντίνο …».

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο μάρτυρας Μητροπολίτης Σμύρνης τεμαχίστηκε και είναι άγνωστο πού θάφτηκαν τα κομμάτια του σώματός του, αν φυσικά θάφτηκαν, διότι το πιο πιθανό είναι να πετάχτηκαν στα σκουπίδια βορά των αδέσποτων σκύλων.

Η τουρκική πλευρά, μέσω πανεπιστημιακών εργασιών και μελετών διαφόρων ιδρυμάτων δεν αρνείται το μαρτύριο και τους εξευτελισμούς που υπέστη ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος, αλλ’ απαλλάσσει των ευθυνών της την τουρκική ηγεσία (Ο Κεμάλ μαζί με τους Ινονού, Φεβζί πασά και Φαχρετίν πασά ήταν στις 10 Σεπτεμβρίου 1922 μαζί με τον Νουρεντίν πασά στο διοικητήριο) και αποδίδει το μαρτυρικό θάνατο του Χρυσοστόμου στο μίσος του τουρκικού όχλου εξ αιτίας της τρίχρονης ελληνικής κατοχής.

Συγκεκριμένα η τουρκική πλευρά επικαλείται ότι: «… το πρωί της 10ης Σεπτεμβρίου 1922 ο ιεράρχης πληροφορούμενος την έλευση του Κεμάλ στην πόλη πήρε το θάρρος και μαζί με μερικούς προκρίτους θέλησε να τον επισκεφθεί στο διοικητήριο. Ο Κεμάλ αρνήθηκε να τον δεχθεί και είπε στο Νουρεντίν “Senin Dostundur – Ο Φίλος σου”, ο οποίος τον δέχθηκε στο διπλανό γραφείο παρουσία του Φαχρεντίν πασά και αφού τον κατηγόρησε για προδοσία διέταξε να οδηγηθεί μαζί με τους πρόκριτους στον αστυνομικό σταθμό των “Δύο τσεσμέδων” για ανάκριση. Κινούμενος ο Μητροπολίτης με τη φρουρά για τον αστυνομικό σταθμό, δέχθηκε την επίθεση του όχλου και λιντσαρίστηκε …».

Η τουρκική άποψη πάσχει από την ύπαρξη του σημειώματος που έστειλε ο ιεράρχης στον αδελφό του Ευγένιο, το βράδυ της 9/10ης Σεπτ. 1922, γεγονός που αποδεικνύει ότι αυτός και οι δημογέροντες κρατήθηκαν τη νύκτα στο διοικητήριο. Η τουρκάλα δημοσιογράφος Ayşe Hür στηριζόμενη σε δημοσίευμα της εφημερίδας “Yeni Asır” της Σμύρνης του Celat Ali το 1973 γράφει «…Τη διαταγή για το λιντσάρισμα του Χρυσόστομου την έδωσε ο Νουρετίν πασά και πράγματι ο ιεράρχης βγήκε από το κελί του όπου εκρατείτο για να οδηγηθεί στον τόπο της εκτέλεσης και καθώς προχωρούσε η πομπή προς το Namazgah (περιοχή κοντά στο διοικητήριο) το αγριεμένο πλήθος από πίσω αυξανόταν και ξαφνικά κτυπήθηκε με ρόπαλο στο κεφάλι, στη συνέχεια το σώμα του τεμαχίστηκε (parça parça edildi) και πετάχτηκε σε μια γωνία …».

Ανεξάρτητα από την εξέλιξη των γεγονότων του διημέρου 9-10 Σεπτεμβρίου 1922, που οδήγησαν στον μαρτυρικό θάνατο του ήρωα ιεράρχη Χρυσοστόμου Καλαφάτη, ήταν η απαρχή και ένα κακό σημάδι για το τι επρόκειτο να ακολουθήσει στη μαρτυρική πόλη, το στολίδι της Ανατολής, τη Σμύρνη. Μετατράπηκε μέσα σε λίγες μέρες σε σωρούς από στάχτες, μέσα στις οποίες θάφτηκαν το μεγαλείο, η απαράμιλλη ομορφιά και η ζωτικότητα μιας μοναδικής για την εποχή κοινωνίας ανθρώπων, με διαφορετικές θρησκείες και κουλτούρες. Μαζί με τη χαμένη ομορφιά της Σμύρνης ξεριζώθηκε και ο μικρασιατικός ελληνισμός και στις χαμένες πατρίδες απέμειναν σπαρμένα κόκαλα στα πεδία των μαχών, καμένα πτώματα στις γειτονιές της Σμύρνης, τουμπανισμένα κορμιά στην επιφάνεια του λιμανιού και σκελετωμένες ανθρώπινες υπάρξεις από τις κακουχίες και την πείνα στις μακρόσυρτες πορείες προς την Ανατολή των «ταγμάτων εργασίας».

Το 1992 η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος προχώρησε στην αγιοκατάταξη του Χρυσοστόμου Σμύρνης και των ιεραρχών Γρηγορίου Κυδωνιών, Αμβροσίου Μοσχονησίων, Προκοπίου Ικονίου, Ευθυμίου Ζήλων και των κληρικών και λαϊκών, που σφαγιάσθηκαν κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Επίσης, όρισε να τιμάται η μνήμη του Χρυσοστόμου Σμύρνης και των «συν αυτώ Ιεραρχών» την Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.

Πηγές: pontos-news.gr, mixanitouxronou.gr, emprosnet.gr

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s