Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας (Μουσείο Παύλου Βρέλλη)
Σεπτέμβρης 1814. Τρεις Έλληνες συναντιούνται μυστικά την Οδησσό και ανάβουν τη σπίθα για τον εθνικό αγώνα της ελληνικής Επανάστασης. Ο Αρτινός Νικόλαος Σκουφάς, ο Πάτμιος Εμμανουήλ Ξάνθος και ο Γιαννιώτης Αθανάσιος Τσακάλωφ οργανώνουν τη μυστική δύναμη που προετοίμασε την Επανάσταση του 1821. Η «Αόρατος Αρχή», οι όρκοι και τα συνθηματικά της σύμβολα θα μείνουν στην Ιστορία. Σήμερα, η πλατεία Κολωνακίου και δεκάδες ακόμα δρόμοι και πλατείες της χώρας φέρουν το όνομα της οργάνωσης που έθαλψε τον Αγώνα του Γένους και καθόρισε με τη δράση της τη μοίρα του νεώτερου Ελληνισμού.
Ο Νικόλαος Σκουφάς, ο Εμμανουήλ Ξάνθος και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ ίδρυσαν τη Φιλική Εταιρεία το 1814 στην Οδησσό, με σκοπό την οργάνωση του Ελληνισμού για την απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η μυστική αυτή οργάνωση ανέπτυξε ένα ευρύ δίκτυο μελών και προετοίμασε τις απαραίτητες συνθήκες για την Ελληνική Επανάσταση, εφαρμόζοντας αυστηρούς συνωμοτικούς κανόνες και κρυπτογραφημένη επικοινωνία. Μετά την άρνηση του Ιωάννη Καποδίστρια να αναλάβει την αρχηγεία της, ο Αλέξανδρος Υψηλάντης ανέλαβε επικεφαλής της οργάνωσης το 1820 και κήρυξε την έναρξη του αγώνα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες το 1821. Η συνεισφορά των ιδρυτών της αναγνωρίζεται σήμερα ιστορικά, ενώ η μνήμη τους παραμένει ζωντανή μέσω της ονοματοδοσίας δρόμων και πλατειών στο κέντρο της Αθήνας και σε ολόκληρη τη χώρα.
Το αρχοντικό του Γρηγορίου Ιωάννου Μαρασλή στην Οδησσό,
όπου ιδρύθηκε η Φιλική Εταιρεία σήμερα Μουσείο
Στις αρχές του 19ου αιώνα, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την υπόδουλη Ελλάδα, οι τρεις Έλληνες χωρίς στρατούς, αξιώματα ή μεγάλη πολιτική δύναμη, αποφάσισαν μυστικά να επιχειρήσουν κάτι που έμοιαζε σχεδόν αδύνατο: να οργανώσουν τον Ελληνισμό για την απελευθέρωσή του από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η παράδοση τοποθετεί την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό, στις 14 Σεπτεμβρίου 1814, ανήμερα της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού. Η ημερομηνία αυτή έχει επικρατήσει και αναφέρεται από το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η ακριβής ημερομηνία δεν θεωρείται απολύτως τεκμηριωμένη από όλους τους ιστορικούς. Νεότερες έρευνες τοποθετούν τη δημιουργία της οργάνωσης στο καλοκαίρι ή στις αρχές του φθινοπώρου του 1814. Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι το αποτέλεσμα: μέσα σε λίγα χρόνια η μικρή μυστική οργάνωση θα δημιουργούσε ένα τεράστιο δίκτυο και θα συνέβαλλε αποφασιστικά στην προετοιμασία της Ελληνικής Επανάστασης.
Οδησσός
Γιατί στην Οδησσό;
Η Οδησσός αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνικού εμπορικού κόσμου στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Εκεί υπήρχε ισχυρή και οικονομικά δραστήρια Ελληνική κοινότητα, ενώ οι Έλληνες της διασποράς βρίσκονταν σε επαφή με τις νέες ιδέες που είχαν εξαπλωθεί στην Ευρώπη μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Οι τρεις ιδρυτές κατέληξαν σε μια κρίσιμη διαπίστωση: οι κατά τόπους εξεγέρσεις δεν αρκούσαν. Χρειαζόταν συντονισμός, μυστικότητα, χρήματα, στελέχη και ένα οργανωμένο δίκτυο που θα προετοίμαζε ταυτόχρονα τον ξεσηκωμό. Έτσι γεννήθηκε η Φιλική Εταιρεία…
Ο Όρκος των Φιλικών
Μυστικότητα, κώδικες και η «Αόρατος Αρχή»
Η Φιλική Εταιρεία οργανώθηκε με εξαιρετικά αυστηρούς συνωμοτικούς κανόνες. Τα μέλη μυούνταν σταδιακά, χρησιμοποιούσαν ψευδώνυμα, αριθμούς, σύμβολα και κρυπτογραφημένη αλληλογραφία. Η ηγεσία παρουσιαζόταν ως μυστηριώδης «Αόρατος Αρχή». Η ασάφεια δεν ήταν τυχαία. Δημιουργούσε στους νεομυημένους την εντύπωση ότι πίσω από την οργάνωση ίσως βρίσκονταν μεγάλα πολιτικά πρόσωπα ή ακόμη και ισχυρές ξένες δυνάμεις. Στην πραγματικότητα, η δύναμη της Φιλικής Εταιρείας ήταν κυρίως οι ίδιοι οι Έλληνες που στρατολογούσε: Έμποροι, κληρικοί, στρατιωτικοί, καραβοκύρηδες, προεστοί και άνθρωποι από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις εντάσσονταν σταδιακά στο δίκτυό της.
Από μια μικρή ομάδα σε δίκτυο του Ελληνισμού
Τα πρώτα χρόνια η ανάπτυξη της οργάνωσης υπήρξε αργή. Το 1818 όμως υπήρξε χρονιά – ορόσημο για την πορεία της Φιλικής Εταιρείας καθώς από τότε σταδιακά άρχισε να εξαπλώνεται η δράση της με μεγάλη ταχύτητα. Το δίκτυό της έφτασε στις ελληνικές κοινότητες της Ρωσίας και της Κεντρικής Ευρώπης, στην Κωνσταντινούπολη, στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, στα νησιά και στις υπόδουλες ελληνικές περιοχές. Τη χρονιά εκείνη μυήθηκαν στην οργάνωση και οι κυριότεροι Έλληνες αγωνιστές και οπλαρχηχοί που ηγήθηκαν του μεγάλου Αγώνα: Θ. Κολοκοτρώνης, Αθαν. Διάκος, Αναγνωσταράς, Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, Γεωργ. Ολύμπιος, Ιω. Φαρμάκης, Οδ. Ανδρούτσος, Παπαφλέσσας κ.ά.
Η Εταιρεία δεν περιοριζόταν πλέον στην καλλιέργεια της ιδέας της ελευθερίας. Συγκέντρωνε χρήματα, αναζητούσε οπλισμό, στρατολογούσε ανθρώπους και προσπαθούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για γενικευμένη εξέγερση. Ο Νικόλαος Σκουφάς δεν πρόλαβε να δει την Επανάσταση. Πέθανε το 1818 στην Κωνσταντινούπολη, έχοντας όμως ήδη αφιερώσει τη ζωή του στην οργάνωση.
Αλέξανδρος Υψηλάντης
Ο Καποδίστριας λέει «όχι» – Ο Υψηλάντης αναλαμβάνει
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα ήταν η αρχηγία της οργάνωσης. Οι Φιλικοί χρειάζονταν ένα πρόσωπο με διεθνές κύρος, πολιτικές διασυνδέσεις και επιρροή. Ο Εμμανουήλ Ξάνθος προσέγγισε τον Ιωάννη Καποδίστρια, τότε κορυφαίο διπλωμάτη και υπουργό Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Όμως ο Καποδίστριας αρνήθηκε να αναλάβει. Η πρόταση στράφηκε, στη συνέχεια, στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, αξιωματικό του ρωσικού στρατού και γόνο μεγάλης φαναριώτικης οικογένειας, ο οποίος δέχθηκε την πρόταση το 1820 και ήταν εκείνος που τελικά ανέλαβε την ηγεσία της οργάνωσης.
Στις 24 Φεβρουαρίου 1821 ο Αλ. Υψηλάντης εξέδωσε στο Ιάσιο την ιστορική προκήρυξη «Μάχου υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», περνώντας τον ποταμό Προύθο -ενέργεια που θεωρείται και συμβολικά ως το πρώτο βήμα της ελληνικής Επανάστασης- και ξεκινώντας ουσιαστικά την επαναστατική κίνηση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.
Ο Αλεξ. Υψηλάντης διέρχεται τον Προύθο
Η εξέγερση ωστόσο εκείνη στρατιωτικά απέτυχε μετά τη Μάχη στο Δραγατσάνι και τη θυσία του Ιερού Λόχου, με το ολοκαύτωμα του Γεωργάκη Ολύμπιου στη Μάχη της Μονής Σέκου (23/9/1821) και τη φυλάκιση του Αλ. Υψηλάντη. Όμως ο μηχανισμός της Επανάστασης είχε πλέον τεθεί σε κίνηση και η φλόγα του ξεσηκωμού είχε ανάψει στις καρδιές των Ελλήνων σαν λαμπάδα ολόφωτη που δεν θα έσβηνε ποτέ πια. Την ίδια ημέρα που έσβησε η Επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης έμπαινε θριαμβευτής στην Τριπολιτσά και η Επανάσταση εξαπλωνόταν σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο.
Νικόλαος Σκουφάς: Ο άνθρωπος που δεν πρόλαβε να δει την Επανάσταση
Ο Νικόλαος Σκουφάς γεννήθηκε, το 1779, στο Κομπότι της Άρτας. Το οικογενειακό του όνομα αναφέρεται ως Κουμπάρος και το «Σκουφάς» συνδέθηκε με την ενασχόλησή του με την κατασκευή σκούφων. Μετανάστευσε στη Ρωσία και ασχολήθηκε με το εμπόριο. Στην Οδησσό γνώρισε τον Ξάνθο και τον Τσακάλωφ. Θεωρείται μία από τις κινητήριες δυνάμεις της πρώτης περιόδου της Εταιρείας που αφοσιώθηκε στη στρατολόγηση νέων μελών και στην εξάπλωση της οργάνωσης. Το 1818 εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου όμως πέθανε την ίδια χρονιά, σε ηλικία μόλις 39 ετών. Έτσι δεν έζησε για να δει το 1821.
Εμμανουήλ Ξάνθος: Ο άνθρωπος που αναζήτησε τον Αρχηγό
Ο Εμμανουήλ Ξάνθος γεννήθηκε στην Πάτμο, το 1772 και σπούδασε στην Πατμιάδα Σχολή. Ασχολήθηκε με το εμπόριο και έζησε στην Τεργέστη, στην Οδησσό και στην Κωνσταντινούπολη. Είχε επίσης μυηθεί στον τεκτονισμό, εμπειρία που συνδέεται με τη γνώση των δομών και των τελετουργιών των μυστικών οργανώσεων της εποχής. Υπήρξε από τα πλέον δραστήρια στελέχη της Φιλικής Εταιρείας, συγκεντρώνοντας χρήματα και πολεμοφόδια και συμμετέχοντας στην προσπάθεια διεύρυνσης του δικτύου. Ήταν εκείνος που προσέγγισε τον Ιωάννη Καποδίστρια για την αρχηγία και, μετά την άρνησή του, στράφηκε στον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
Μετά την Επανάσταση έζησε για χρόνια μακριά από το επίκεντρο της δημόσιας ζωής. Έμεινε σε τέτοιο βαθμό αφανής, ώστε πολλοί πίστευαν πως είχε πια πεθάνει, όπως ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος, ο οποίος το 1834 δημοσίευσε στην εφημερίδα «Αιών» του Ιωάννου Φιλήμονος λίβελλο εναντίον του Ξάνθου, κατηγορώντας τον ότι είχε σφετεριστεί και κατασπαταλήσει τα χρήματα της «Εθνικής Κάσσας», του ταμείου της Φιλικής Εταιρείας με τα χρήματα που προορίζονταν για τον Αγώνα. Τότε ο Ξάνθος πικραμένος εμφανίστηκε και αντέκρουσε δυναμικά τις άδικες κατηγορίες του Αναγνωστόπουλου. Πέθανε στην Αθήνα το 1852, αφήνοντας το σύγγραμμά του «Απομνημονεύματα για τη Φιλική Εταιρεία», πολύτιμη πηγή της ιστορίας του Αγώνα.
Αθανάσιος Τσακάλωφ: Από τις μυστικές οργανώσεις της Ευρώπης στο 1821
Ο Αθανάσιος Τσακάλωφ καταγόταν από τα Ιωάννινα και ήταν ο περισσότερο εξοικειωμένος από τους τρεις με το Ευρωπαϊκό περιβάλλον των μυστικών πατριωτικών οργανώσεων της εποχής. Έζησε και σπούδασε στο εξωτερικό και στο Παρίσι συνδέθηκε με το «Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο», οργάνωση που θεωρείται πρόδρομος της Φιλικής Εταιρείας. Το 1814 βρέθηκε στην Οδησσό και συμμετείχε μαζί με τον Σκουφά και τον Ξάνθο στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας. Σε αντίθεση με τον Σκουφά, έζησε την Επανάσταση. Συνδέθηκε με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, συμμετείχε στην επαναστατική προσπάθεια στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και αργότερα κατέβηκε στην επαναστατημένη Ελλάδα. Μετά τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια απομακρύνθηκε από την Ελλάδα και επέστρεψε στη Ρωσία, όπου πέθανε το 1851.
Η Φιλική Εταιρεία και το Κολωνάκι
Η σχέση είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο αντιλαμβάνονται καθημερινά χιλιάδες Αθηναίοι. Η πλατεία που όλοι αποκαλούμε «Πλατεία Κολωνακίου» έχει την επίσημη ονομασία «Πλατεία Φιλικής Εταιρείας». Το όνομα δόθηκε προς τιμήν της μυστικής οργάνωσης που προετοίμασε την Ελληνική Επανάσταση.
Πλατεία Φιλικής Εταιρείας, Κολωνάκι
Και υπάρχει ακόμη πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: Στην περιοχή του Κολωνακίου συναντάμε την οδό Σκουφά και την παράλληλη οδό Τσακάλωφ, ενώ πολύ κοντά βρίσκεται και η οδός Ξάνθου. Υπάρχει επίσης η οδός Αναγνωστοπούλου, που παραπέμπει στον επίσης Φιλικό Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο, αλλά και η οδός Σέκερη, αφιερωμένη στον αφανή στυλοβάτη της Φιλικής Παναγιώτη Σέκερη καθώς και η οδός Υψηλάντου. Πολύ κοντά στη γειτονιά που περικλείεται από τις ως άνω οδούς, βρίσκεται και το εκκλησάκι των Αγίων Ταξιαρχών της οδού Στησιχόρου, πίσω από το Προεδρικό Μέγαρο, όπου φυλάσσονται οι λήκυθοι με τις καρδιές του Αλέξανδρου και Δημήτριου Υψηλάντη:
Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό κομμάτι του σημερινού Κολωνακίου αποτελεί έναν ιδιότυπο αστικό χάρτη μνήμης της Φιλικής Εταιρείας και των κορυφαίων μελών της. Η ίδια η λέξη «Κολωνάκι» έχει διαφορετική προέλευση: προέρχεται από τον μικρό μαρμάρινο στύλο, το περίφημο «κολωνάκι», που συνδέθηκε με την περιοχή και έδωσε τελικά το λαϊκό όνομα σε ολόκληρη τη συνοικία.
Έτσι σήμερα συνυπάρχουν δύο ονομασίες: «Κολωνάκι», το όνομα που επικράτησε στην καθημερινή ζωή της Αθήνας, και «Πλατεία Φιλικής Εταιρείας», το επίσημο όνομα που θυμίζει ότι πίσω από τη σύγχρονη εικόνα της πλατείας κρύβεται ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ελληνικής ιστορίας.
Τρεις άνθρωποι χωρίς εξουσία που προετοίμασαν μια Επανάσταση
Η ιστορική σημασία της Φιλικής Εταιρείας βρίσκεται ίσως ακριβώς σε αυτό: Δεν δημιουργήθηκε από βασιλιάδες, κυβερνήσεις ή στρατηγούς. Ξεκίνησε από ανθρώπους της ελληνικής διασποράς που πίστεψαν ότι η απελευθέρωση δεν μπορούσε να περιμένει επ’ αόριστον κάποια ξένη δύναμη. Από την Οδησσό του 1814 μέχρι την έκρηξη της Επανάστασης πέρασαν μόλις επτά χρόνια. Και μέσα σε αυτά τα επτά χρόνια μια μικρή μυστική εταιρεία κατάφερε να δημιουργήσει το δίκτυο, τις προσδοκίες και σε σημαντικό βαθμό τον οργανωτικό μηχανισμό που βοήθησε να μετατραπεί η επιθυμία της ελευθερίας σε επαναστατική πράξη. Γι’ αυτό και περισσότερο από δύο αιώνες αργότερα τα ονόματα Σκουφάς, Ξάνθος και Τσακάλωφ δεν βρίσκονται μόνο στα βιβλία της Ιστορίας. Βρίσκονται και πάνω στις πινακίδες των δρόμων της Αθήνας, μα πάνω από όλα βρίσκονται στις καρδιές όλων των Ελλήνων που ζουν σε μια ελεύθερη πατρίδα, της οποίας εκείνοι δημιούργησαν τα θεμέλια.
Μουσείο Φιλικής Εταιρείας
To Μουσείο της Φιλικής Εταιρείας λειτουργεί στο Παράρτημα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, στην ιστορική πόλη της Οδησσού από το 1994, μετά από απόφαση του Δ.Σ. του Ιδρύματος και την άδεια λειτουργίας του Υπουργείου Δικαιοσύνης της Ουκρανίας (Ν 27, 8 Απριλίου 1994). Ο Δήμος της Οδησσού παραχώρησε για το σκοπό αυτό, με συμβολικό μίσθωμα, τριών οικημάτων, ένα από τα οποία υπήρξε η ιστορική οικία του Γρηγορίου Ιωάννου Μαρασλή, όπου συνεδρίαζαν και τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας. Το Μουσείο της Φιλικής Εταιρείας λειτουργεί καθημερινά από 10:00-17:00 και Σάββατο και Κυριακή για οργανωμένες ξεναγήσεις.
