Το τέλος του μικρομάγαζου;

Το Καπνοπωλείο του κυρ Ευθύμη και της συζύγου του Σοφίας στη συμβολή
των οδών Δομοκού και Βαλερίου Στάη στην Παλαιά Κοκκινιά, σήμερα κλειστό

Όσα χρόνια και αν περάσουν θα θυμάμαι πάντα τον κυρ Βαγγέλη που είχε το μικρό μπακαλικάκι στη γωνιά του δρόμου μας, την κυρά Μαρία την «ψιλικατζού» στον κάτω δρόμο από το σπίτι μας, τον κυρ Ευθύμη με τα είδη κεντήματος και τα σχολικά, ακριβώς απέναντι την κυρά Βαγγελία τη «φουρνάρισσα». Θυμάμαι και το βιβλιοπωλείο «Κόσμος» της αγαπημένης Σοφίας Αλευρά, μερικά στενά πιο κάτω, όπου αγοράσαμε τα πρώτα μας σχολικά και λογοτεχνικά βιβλία. Μικρά μαγαζάκια της γειτονιάς που μεγάλωσα -δεκαετία του ’80- στην Παλιά Κοκκινιά στον Πειραιά, από τα οποία διατηρώ ακόμα και την ιδιαίτερη μυρωδιά τους και που τα ξέραμε όχι ως επιχειρήσεις, αλλά με το όνομα του ιδιοκτήτη τους. Οι άνθρωποι αυτοί γνώριζαν κάθε οικογένεια της περιοχής ξεχωριστά, όλα τα πρόσωπα, τα σπίτια, τις χαρές και τα προβλήματα της γειτονιάς κι εμείς κάθε φορά που πηγαίναμε να ψωνίσουμε κάτι από εκείνους, ρωτούσαμε πρώτα τι κάνουν οι ίδιοι, τα παιδιά τους, η δική τους οικογένεια.

Θυμάμαι την πρώτη ημέρα που με έστειλε η μητέρα μου να ψωνίσω μόνη μου λίγο τυρί στο μπακάλικο του κυρ Βαγγέλη, με ένα παλιό γαλάζιο χαρτονόμισμα των 50 δραχμών τυλιγμένο μασούρι, που το κρατούσα σφιχτά μέσα στην παιδική φούχτα μου μην τύχει και μου πέσει και το χάσω. Είχα αγωνία να μην λαθέψω σε τίποτα, μα και ένα κρυφό καμάρι ότι ήμουν μεγάλη πια, αφού η μαμά με έστελνε μόνη μου για ψώνια! Θυμάμαι και τη γυναίκα του την κυρά Βάσω που μου έδωσε τα ρέστα μετρώντας μου ένα-ένα με προσοχή τα κέρματα, προσθέτοντάς τα φωναχτά στην τιμή του τυριού, όπως θα έκανε στο ίδιο το παιδί της, ώστε να μπορέσω να καταλάβω τι ήταν τα ρέστα και πώς έπρεπε να τα υπολογίζω σωστά. Λίγα χρόνια πριν, ο κυρ Βαγγέλης, που σημειωτέον ήταν από τους ελάχιστους γείτονες που διέθεταν δικό τους αυτοκίνητο την εποχή εκείνη, ήταν εκείνος που έτρεξε και μετέφερε με το αυτοκίνητό του τη γιαγιά μου στο Τζάνειο Νοσοκομείο στον Πειραιά, ένα μεσημέρι που έπαθε καρδιακό επεισόδιο και ο πατέρας μου έλειπε μακριά στη δουλειά του.

Μέσα στα μικρομάγαζα εκείνης της γειτονιάς πέρασε ένα μέρος της καθημερινότητάς μας από τα χρόνια της ξενοιασιάς και της αθωότητας και οι αγαπημένοι γείτονες που τα είχαν μας δίδαξαν εντιμότητα και ανθρωπιά. Αυτά τα ταπεινά, μικρά και παρακατιανά για την εποχή μας μαγαζάκια θα ζουν πάντα μέσα στο παιδικό μας σύμπαν και στα πιο νοσταλγικά νοερά ταξίδια μας σε έναν κόσμο που ήταν «όμορφος απ’ την αρχή, στα μέτρα της καρδιάς», όπως έγραψε ο Οδυσσέας Ελύτης.

Σήμερα, τα περισσότερα από αυτά τα μαγαζιά είναι από χρόνια εξαφανισμένα καθώς οι ιδιοκτήτες τους συνταξιοδοτήθηκαν έχοντας υποστεί και την άνιση, καταιγιστική αναμέτρηση με την επικράτηση των υπεραγορών τροφίμων και των καταστημάτων που ανήκουν σε μεγάλες «αλυσίδες». Πολλά από αυτά παραμένουν πολύ καιρό κλειστά με τα ρολά τους κατεβασμένα, σκουριασμένα, σπασμένα, παρόλο που κάποτε από την πόρτα τους περνούσε καθημερινά όλη η γειτονιά και έσφυζαν από ζωή… Άλλα μισθώθηκαν σε νέους επιχειρηματίες και άλλαξαν τελείως φυσιογνωμία. Κάποια γκρεμίστηκαν και στη θέση τους σηκώθηκαν νεόδμητες πολυώροφες οικοδομές γεμίζοντας τη συνοικία ακόμα περισσότερο τσιμέντο…

Τελευταία, μέσα στη δίνη των γεωπολιτικών εξελίξεων και των ανακατατάξεων που προκαλούν οι πόλεμοι που μαίνονται γύρω μας και η παρατεταμένη οικονομική κρίση, μαθαίνω πως τα «μικρομάγαζα» στις γειτονιές είναι και πάλι τα πρώτα θύματα, η εύκολη λεία για την τελειωτική επικράτηση των απρόσωπων εφοδιαστικών κολοσσών.

Οι δύο πιο εμπορικοί δρόμοι της Νίκαιας:
επάνω, η οδός Παναγή Τσαλδάρη (πρώην οδός Οκτώ) και κάτω,
η οδός Γ. Κονδύλη (νυν 7ης Μαρτίου) σε μεταπολεμικές φωτογραφίες

Το τέλος του μικρομάγαζου;

Σβήνουν τα περίπτερα – Σε κίνδυνο οι φούρνοι, τα καφέ, τα ταβερνάκια της γειτονιάς

Περίπου 1.500 φούρνοι έχουν βάλει λουκέτο σε όλη την επικράτεια, από το 2022 όταν ξέσπασε σε όλο της το μεγαλείο η ενεργειακή κρίση, υποστηρίζει η Συντεχνία Αρτοποιών Αθηνών Προαστίων και Περιχώρων. Το περίπτερο της γειτονιάς είναι είδος προς εξαφάνιση, καθώς από τα 11.000 περίπτερα του 2010, σήμερα δεν έχουν επιβιώσει ούτε τα μισά -περίπου 4.500 με 4.700, σύμφωνα με την Πανελλήνια Ομοσπονδία Μισθωτών Περιπτέρων.

Νέα έκθεση της εταιρείας Nielsen ΙQ δίνει ακόμα χαμηλότερους αριθμούς, περί τα 4.200 περίπτερα, από περίπου 9.900 το 2010. Τα δε ψιλικατζίδικα – παντοπωλεία (μίνι μάρκετ) έχουν επίσης μειωθεί σχεδόν κατά το 1/3 (από 30.000 σε 21.000). Αντιθέτως, στον πολύφερνο κλάδο της μικρής λιανικής παίρνουν όλο και μεγαλύτερο κομμάτι της πίτας οι αλυσίδες σουπερμάρκετ. Ανοδικά κινούνται τα convenience stores (καταστήματα ευκολίας), που ανήκουν σε μεγάλους ομίλους, ανοίγουν στις γειτονιές με το σύστημα της δικαιόχρησης (franchise), έχουν διευρυμένο ωράριο και εκτοπίζουν τα μικρά μπακάλικα.

Το μπακάλικο Μπουλούτσου στην οδό Δομοκού στην Παλαιά Κοκκινιά

Ασφυκτικός ενεργειακός κλοιός

Ασφυκτικός είναι ο κλοιός και για τα ζαχαροπλαστεία, αρτοποιεία και πρατήρια ψωμιού, καθώς η Ένωση Επιχειρήσεων Αρτοποιίας Ζαχαροπλαστικής (ΕΕΠΑΖ), που εκπροσωπεί και μεγάλες αλυσίδες, αναφέρει ότι σε 30 μήνες έχουν κλείσει πάνω από 3.000 καταστήματα του είδους. Τα ταβερνάκια της γειτονιάς είναι και αυτά σε κίνδυνο, αφού η εστίαση παρά την άνοδο του τουρισμού σημειώνει πτώση τζίρου (για πρώτη φορά μετά το 2020) και ακόμα μεγαλύτερη πτώση σε όγκο κατανάλωσης. Η νέα ενεργειακή κρίση που «ψήνεται» με επίκεντρο τον Περσικό Κόλπο και τα Στενά του Ορμούζ -αφού Νετανιάχου και Τραμπ άνοιξαν το κουτί της Πανδώρας βομβαρδίζοντας το Ιράν- έχει προκαλέσει αναβρασμό και στους μικρο-εμπόρους. Ιδίως οι ενεργοβόρες επιχειρήσεις, όπως οι φούρνοι, βρίσκονται άλλη μια φορά υπό τη δαμόκλειο σπάθη των υπέρογκων τιμολογίων ενέργειας, ενώ οι ανατιμήσεις στις εισαγόμενες πρώτες ύλες θεωρούνται δεδομένες.

Ο κ. Σίμος στο Καπνοπωλείο που διατηρούσε στη συμβολή
των οδών Πέτρου Ράλλη και Κασταμονής στη Νίκαια

Περίπτερα και φούρνοι πολλών ταχυτήτων

Αν σκαλίσει κανείς την επιφάνεια, θα δει ότι από κάτω υπάρχουν πολλές αντιφάσεις, ανομοιομορφίες και αντιθέσεις. Δεν είναι όλα τα «μαγαζάκια» και μαγαζιά στην ίδια μοίρα. Τα περίπτερα – μίνι μάρκετ που ανήκουν σε αλυσίδες (π.χ. τα Κiosky’s που εξαγοράστηκαν από την Delivery Hero της e-food) ή εκείνα που βρίσκονται σε τουριστικά σημεία – φιλέτα και «φουσκώνουν» με ψυγεία, παίζουν σε άλλη πίστα από τα συνοικιακά περίπτερα.

Άλλα είναι τα προβλήματα των μικρών οικογενειακών επιχειρήσεων αρτοποιίας και άλλα των franchise που «τα έχουν όλα και συμφέρουν» (γλυκά, καφέ, ψωμί, φαγητό κ.ά.). Όμως και αυτά εκπέμπουν «σήμα κινδύνου», όπως ενημέρωσε σε πρόσφατη συνέντευξη Τύπου ο επικεφαλής του ομίλου «Βενέτης» Παναγιώτης Μονεμβασιώτης. «Σε πέντε χρόνια δεν θα υπάρχουμε», δήλωσε χαρακτηριστικά ο ιδιοκτήτης της αλυσίδας, που είναι μία από τις μεγαλύτερες στην Ελλάδα, αναφερόμενος προφανώς γενικά στα προβλήματα του κλάδου και όχι ειδικά στη δική του επιχείρηση.

Εικόνες ενός άλλου καιρού, από την αγορά της οδού Τσαλδάρη στη Νίκαια

Μείωση ζήτησης

Στη συνέντευξη Τύπου για την επιχειρηματική συνεργασία της «Βενέτης» με την αλυσίδα καφέ «Coffee Lab», οι εκπρόσωποι των δύο επιχειρήσεων περιέγραψαν μια εικόνα αβεβαιότητας και ασφυκτικών πιέσεων. Ο Π. Μονεμβασιώτης υπογράμμισε ότι η εστίαση περνάει μια από τις δυσκολότερες περιόδους των τελευταίων ετών, καθώς πλήττεται από την ενεργειακή κρίση, τις μεγάλες ανατιμήσεις σε πρώτες ύλες, αλλά και τη μείωση της ζήτησης, ακριβώς επειδή ο κόσμος δεν αντέχει να πληρώνει τόσο ακριβές τιμές. Το φαινόμενο είναι πιο έντονο σε προϊόντα με υψηλές διψήφιες ή και τριψήφιες ανατιμήσεις, όπως η σοκολάτα, η τιμή της οποίας σε ορισμένες περιπτώσεις έχει σχεδόν τριπλασιαστεί τα τελευταία δύο χρόνια, σύμφωνα με τον επικεφαλής της Βενέτης. «Έχει χαθεί ο τζίρος και το ενδιαφέρον των καταναλωτών για τη σοκολάτα», τόνισε, προβλέποντας ότι η αγορά θα χρειαστεί αρκετό χρόνο για να επανέλθει.

Το ιστορικό κέντρο «Περιβόλας» και καταστήματα στην Πλατεία Αγ. Νικολάου Νικαίας

Πικρός καφές

Ζόρικη είναι η κατάσταση και για την αγορά του καφέ, όπου επίσης έχουν σημειωθεί πολύ υψηλές ανατιμήσεις. Η αντίδραση της «Ελληνικής Ένωσης Καφέ» για την επαναφορά του πλαφόν στο μεικτό περιθώριο κέρδους -ως μέτρου αντιμετώπισης των ανατιμήσεων λόγω του πολέμου- είναι ενδεικτική. Οι επαγγελματίες του καφέ κατηγορούν την κυβέρνηση ότι με τη συγκεκριμένη ρύθμιση εξαντλεί τις αντοχές των επιχειρήσεων του κλάδου. Υπογραμμίζουν ότι από το 2021 οι επιχειρήσεις καφέ έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με διαδοχικές αυξήσεις στο κόστος λειτουργίας και στις πρώτες ύλες, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να μετακυλήσουν τις επιβαρύνσεις στην αγορά. Εγείρουν και εκείνοι τον κίνδυνο των «λουκέτων», ειδικά για τις πιο μικρές και ευάλωτες επιχειρήσεις, που δεν θα μπορέσουν να διαχειριστούν το αυξημένο κόστος.

Ζυθεστιατόρειον «Το Κοτέτσι» στην Παλαιά Κοκκινιά (1969) (φωτ. Γ. Μπακούρος)

Δυσκολίες εύρεσης προσωπικού

Ο επικεφαλής της «Βενέτης» παρουσίασε μια μελανή εικόνα και σε ό,τι αφορά τις δυσκολίες ανεύρεσης προσωπικού, ιδίως για το σκληρό και απαιτητικό επάγγελμα του αρτοποιού. «Ψυχορραγούν τα καταστήματα της εστίασης, φούρνοι κλείνουν, οι νέοι δεν ασχολούνται. Ο κλάδος φαίνεται ότι έχει πρόβλημα. Αν δεν εφεύρουμε τον αρτοποιό του μέλλοντος, θα φτάσουμε να τρώμε ψωμί από την Κίνα τριών μηνών από τα σούπερ μάρκετ», είπε. Και αν τα λέει αυτά ένας από τους μεγαλύτερους επιχειρηματίες του χώρου, εύκολα φανταζόμαστε τι συμβαίνει με τους μικρότερους φούρνους της γειτονιάς…

Παλαιά καταστήματα «ψιλικών» της Νίκαιας, επί των οδών:
Ιωνίας, Π. Ράλλη & Κασταμονής και Θείρων & Μοργκεντάου

Τα ψιλικατζίδικα της Αγγελικής Δήμοβιτς και του Αρμοδίου Σαββόπουλου και οι ιδιοκτήτες τους στη Νίκαια

Η μάχη του ψωμιού

Τα παραδοσιακά αρτοποιεία και ζαχαροπλαστεία, μέσω των ενώσεών τους (Ομοσπονδία Αρτοποιών Ελλάδος, Ομοσπονδία Επαγγελματοβιοτεχνών Ζαχαροπλαστών Ελλάδος), έχουν διαχωρίσει τη θέση τους από τους «μεγάλους» παίκτες. Με ανακοίνωσή τους οι μικροί εμποροβιοτέχνες ξεκαθαρίζουν ότι δεν τους εκπροσωπούν οι ανακοινώσεις της ΕΕΠΑΖ περί «3.000 λουκέτων» και ότι με βάση τα δικά τους επίσημα στοιχεία έχουν κλείσει περίπου 800 οικογενειακοί φούρνοι. «Κλαίνε οι χήρες (οι φούρνοι της γειτονιάς και τα μικρομάγαζα), κλαίνε και οι παντρεμένες (τα franchise και οι αλυσίδες)», είναι το συμπέρασμα που διαβάζει κανείς κάτω από τις γραμμές των ανακοινώσεων. Όσο για τους καταναλωτές, αυτό που «μυρίζονται» είναι νέες αυξήσεις στη λιανική και στην εστίαση, με ή χωρίς πλαφόν.