Όσα είπε ο θρύλος Don McCullin στην «Τεχνόπολη»
Sir Donald McCullin, Shell shocked US Marine, 1968
Αμερικανός πεζοναύτης στη μάχη της Χουέ, Βιετνάμ 1968
«Ο πόλεμος είναι το πιο άσχημο πράγμα στο οποίο μπορεί να εμπλακεί ο άνθρωπος». Τα λόγια ανήκουν στον Sir Donald McCullin, έναν από τους σημαντικότερους φωτορεπόρτερ του 20ού αιώνα, που μίλησε το Σάββατο, στην κατάμεστη αίθουσα της «Τεχνόπολης» στο Γκάζι, για μια ζωή γεμάτη πολεμικά μέτωπα, ερείπια, ενοχές, ομορφιά και σιωπή. Την ίδια στιγμή που οι ειδήσεις μιλούν για επιθέσεις στη Μέση Ανατολή και ένας ακόμη κύκλος αίματος ανοίγει για την ανθρωπότητα, συναντήσαμε τον άνθρωπο που έχει περάσει έξι δεκαετίες της ζωής του κοιτάζοντας τον πόλεμο κατάματα…
Catholic youths escaping from CS gas, Londonderry, Northern Ireland, 1971
Ο πιο διάσημος εν ζωή φωτορεπόρτερ της Μεγάλης Βρετανίας, ο Sir Don McCullin μίλησε στο κατάμεστο αμφιθέατρο «Μιλτιάδης Έβερτ» στην Τεχνόπολη, εγκαινιάζοντας την έκθεση «Life, Death and Everything in Between» που διαρκεί ως τις 12 Μαρτίου με ελεύθερη είσοδο στους Παλιούς Φούρνους, στο πλαίσιο του Athens Photo World. Επί μία περίπου ώρα κρεμαστήκαμε από τα χείλη του, για να μάθουμε τη ζωή και τα συναισθήματα ενός ανθρώπου που -όπως μας είπε- έχει φωτογραφίσει «βουνά από πτώματα» όχι μόνο σε έναν πόλεμο, αλλά σε πολλαπλές συρράξεις σε όλο τον κόσμο. Ένας αυτόπτης μάρτυρας της εποχής μας, που για πολλές δεκαετίες κατέγραψε τον πόλεμο, τη φτώχεια και την ανθρώπινη οδύνη με μια σπάνια συμπόνια. Και σήμερα τι άλλαξε;
Protester, Cuban Missile Crisis, Whitehall,
London (1963) Credit: Don McCullin/Tate
Η συζήτηση άνοιξε με ενός λεπτού σιγή στη μνήμη των θυμάτων των Τεμπών, τρία χρόνια μετά τη σιδηροδρομική τραγωδία που σημάδεψε τη χώρα μας. Ο Sir Donald McCullin ένας από τους σημαντικότερους φωτορεπόρτερ του 20ού αιώνα, μίλησε το Σάββατο στην Αθήνα για μια ζωή γεμάτη μέτωπα, ερείπια, ενοχές, ομορφιά και σιωπή. Η ειρωνεία της συγκυρίας ήταν βαριά· εκείνος μιλούσε για τη ματαιότητα της βίας, ενώ ο κόσμος έξω επιβεβαίωνε ότι «τίποτα δεν αλλάζει».
Μάρτυρας ασύλληπτων φρικαλεοτήτων από άνθρωπο προς άνθρωπο, στο Κονγκό, στη Μπιάφρα, στην Ουγκάντα, στο Τσαντ, στο Βιετνάμ, στην Καμπότζη, στο Ισραήλ, στην Ιορδανία, στο Λίβανο, στο Ιράν, στο Αφγανιστάν, στη Βόρεια Ιρλανδία. Τραυματίστηκε στην Καμπότζη, φυλακίστηκε στην Ουγκάντα, απελάθηκε από το Βιετνάμ και επικηρύχθηκε στον Λίβανο και όμως είναι ακόμα εδώ. «Επέστρεφα επειδή ένιωθα ότι ήμουν φτιαγμένος γι’ αυτή τη δουλειά και ήταν σημαντικό να πω την ιστορία. Άφηνα πίσω και την οικογένειά μου και το έχω μετανιώσει».
West Hartlepool, A man walking towards
his work at the Steel Foundry, 1963
Ο McCullin ξεκίνησε αποδομώντας την ταμπέλα που τον ακολουθεί μισό αιώνα. «Δεν είμαι πολεμικός φωτογράφος. Είμαι φωτογράφος. Τελεία». Ο όρος, είπε, έχει μια «άσχημη, μισθοφορική χροιά», σαν να υπονοεί ότι κάποιος τρέφεται από τον θάνατο. Ο ίδιος μίλησε για ευαισθησία, για συμπόνια, για έναν άνθρωπο που κουβαλά μέσα του ένα υπερπλήρες αρχείο εμπειριών που δεν είναι πάντα διαχειρίσιμες. «Έχω δει τα πιο άσχημα πράγματα που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος στον άνθρωπο. Το τίμημα είναι μεγάλο». Δεν διεκδίκησε δάφνες για τις φωτογραφίες του, ούτε έχει την ψευδαίσθηση ότι τα φωτογραφικά του ντοκουμέντα άλλαξαν την κατάσταση. Σεμνός και σταθερός, μίλησε για μια ζωή που σε απωθεί και σε θέλγει ταυτόχρονα.
Don McCullin, Londonderry, 1971, Courtesy the artist and Tate Britain
Londonderry, Northern Ireland, 1971. Don was shooting
in the volatile city of Derry just as The Troubles started
with the Battle of the Bogside. © Sir Don McCullin
Η πρώτη νεκρή μορφή που αντίκρισε ποτέ ήταν ο πατέρας του. Ήταν 13 ετών. Στην Αγγλία τότε συνήθιζαν να φέρνουν τον νεκρό στο σπίτι. Εκείνη η εικόνα, είπε, τον ακολουθεί: «Όταν βλέπω το όνομά μου τυπωμένο, σκέφτομαι ότι το κάνω για εκείνον». Σε μια κηδεία στην Αφρική, φωτογραφίζοντας ένα αγόρι στην ηλικία που ήταν κι εκείνος όταν έχασε τον πατέρα του, είδε τον εαυτό του. «Η μόνη διαφορά ήταν ότι εκείνος ήταν μαύρος κι εγώ λευκός». Η φωτογραφία, για εκείνον, ξεκινά από αυτή τη συνάντηση με την απώλεια.
Άνεργοι συλλέγουν κάρβουνο από την ακτή, Δυτικό Χάρτλπουλ, Αγγλία 1963
Ξεκίνησε τη διαδρομή του στον Observer και, από το 1966 έως το 1984, συνεργάστηκε με τους The Sunday Times χαράζοντας μια πορεία που θα τον καθόριζε. Πολύ πριν από αυτές τις σταθερές συνεργασίες όμως είχε ήδη δοκιμαστεί στο πεδίο: το 1964 βρέθηκε στην Κύπρο, στην πρώτη του ουσιαστική επαφή με τον πόλεμο, μια αποστολή που του χάρισε το World Press Photo.
Η διαδρομή του McCullin στη φωτογραφία άρχισε σχεδόν τυχαία. Επέστρεψε από τη στρατιωτική του θητεία στην Κύπρο με μια κάμερα που είχε αγοράσει στην Αφρική. Απέτυχε να γίνει φωτογράφος στον στρατό -δεν τα πήγε καλά στα θεωρητικά- όπως μας είπε και η αίθουσα ξέσπασε σε γέλια. Πήγε να δώσει την κάμερα με ενέχυρο πέντε λίρες. Η μητέρα του, ευτυχώς, την πήρε πίσω και του είπε να τη χρησιμοποιήσει.
Finsbury Park, London, The Guvnors, 1958
Φωτογράφησε για πλάκα τις παρέες των αγοριών, με τις οποίες μεγάλωσε σε μια φτωχή γειτονιά του Λονδίνου. Ανάμεσά τους τους Guvnors, οι οποίοι σε σύγκρουση συμμοριών σκότωσαν έναν αστυνομικό. Ο McCullin πήγε τις φωτογραφίες στον Observer. Πήρε 50 λίρες και είδε το όνομά του τυπωμένο. «Σαν να άνοιξε ένας νέος ορίζοντας». Λίγο μετά βρέθηκε στο Βερολίνο να φωτογραφίζει το Τείχος. «Νόμιζα ότι βρήκα τη φωτογραφία. Τελικά, ήταν η φωτογραφία που με βρήκε».
Don McCullin, Press Award 1964, Turkish-Cypriot women mouring, Cyprus 1964
Από τότε, άρχισε να «σκανάρει» τις εφημερίδες ψάχνοντας πού υπάρχει πόλεμος. Το ομολόγησε χωρίς ωραιοποίηση: ήταν ενθουσιασμένος όταν τον έστελναν στο Βιετνάμ ή στην Αφρική. Είχε μικρά παιδιά που τον αποχαιρετούσαν. «Ήμουν εγωιστής». Δεκαοκτώ χρόνια στους Times· κάθε αποστολή μια ευκαιρία, κάθε επιστροφή ήταν ένα βάρος. Όταν στο πλαίσιο μιας αποστολής στο Βιετνάμ το αεροπλάνο του δεν κατάφερε να προσγειωθεί μας λέει: «Η καρδιά μου ράγισε που δεν ήμουν εκεί». Μια εβδομάδα μετά γύρισε και έζησε «ίσως τη μεγαλύτερη μάχη» βλέποντας στρατιώτες να πεθαίνουν καθημερινά. Δεν κουβαλούσε όπλο -η Συνθήκη της Γενεύης το απαγορεύει στους δημοσιογράφους. «Είμαστε εκεί μόνο για να καταγράψουμε».
Στη Μπιάφρα ο McCullin είδε 800 παιδιά να πεθαίνουν από ασιτία σε μία μέρα. «Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αδικία». Στον Λίβανο βρέθηκε μπροστά σε σφαγές Παλαιστινίων από χριστιανικές πολιτοφυλακές. Ένας άντρας τον απείλησε ότι θα τον σκότωνε, αν τραβούσε άλλη φωτογραφία κι εκείνος την τράβηξε, ενώ μια ομάδα ανήλικων χριστιανών έπαιζαν ζωντανά …μουσική. Την επομένη μέρα, βουνά από πτώματα καίγονταν με βενζίνη. «Πώς συγκρίνεται η μικρή μου ζωή με εκείνη τη μέρα;» αναρωτήθηκε. Και πρόσθεσε με σκληρή διαύγεια: «Ό,τι έκανα πριν 50 χρόνια δεν άλλαξε τον κόσμο. Σήμερα άνθρωποι που δεν έφταιξαν σε τίποτα θα πεθάνουν στο Ιράν».
Ο Αμερικανός στρατιώτης που κοιτάζει παγωμένος τον πόλεμο
Για τη διάσημη φωτογραφία του Αμερικανού στρατιώτη στο Βιετνάμ, που έγινε εξώφυλλο σε πολλά περιοδικά και βιβλία, ο McCullin απάντησε σχεδόν… κουρασμένα: «Έχω βαρεθεί τη φήμη της». Τράβηξε μόλις πέντε καρέ και ο άντρας δεν κούνησε τα μάτια του ούτε χιλιοστό. Το βλέμμα των «χιλίων μέτρων». Στα αγγλικά thousand-yard stare- είναι ένας όρος που γεννήθηκε στους πολέμους του 20ού αιώνα για να περιγράψει το άδειο, παγωμένο βλέμμα των στρατιωτών μετά από έντονο σοκ. Καταλαβαίνει γιατί ο κόσμος τη θεωρεί εμβληματική: αποτυπώνει το σοκ ενός ανθρώπου που πολεμά για κάτι που ο ίδιος δεν κατανοεί.
Μας λέει ότι νιώθει πιο κοντά σε άλλες εικόνες, πιο «τρυφερές». Μίλησε για την αγωνία των στρατιωτών που, όταν τραυματίζονται, φωνάζουν τη μητέρα τους. Και για τους αμάχους που μένουν αβοήθητοι στην άκρη του δρόμου. Δεν αρνήθηκε την ηθική αμηχανία: «Οι φωτογράφοι είμαστε κλέφτες. Κλέβουμε εικόνες από τις ζωές των άλλων. Παίρνουμε περισσότερα από όσα δίνουμε».
Μπιάφρα 1969
Θυμήθηκε στη Μπιάφρα δύο αιχμαλώτους που εκτελέστηκαν μπροστά του. Κράτησε την κάμερα κρεμασμένη. Ο Γάλλος συνάδελφός του που ήταν μαζί του, δολοφονήθηκε δύο χρόνια μετά στην Καμπότζη. Ο ίδιος έζησε. Σε κάνει να σκεφτείς. Γιατί πεθαίνει ο διπλανός μου και ζω εγώ; Το αποκαλεί: «Ένα γενναιόδωρο γεγονός της ζωής».
Σήμερα φωτογραφίζει τοπία
Αν οι εικόνες του έδωσαν, όπως λέει, έστω μια σπίθα κατανόησης για το δίκαιο και το άδικο, άξιζε το τίμημα! Κι όμως, τα τελευταία χρόνια βρίσκει καταφύγιο στο φυσικό τοπίο. Στα αγγλικά χωράφια τον χειμώνα, με τα γυμνά δέντρα «σαν χαρακτικά». Του αρέσει το ασπρόμαυρο γιατί «φωνάζει», δεν σε αφήνει να περάσεις αδιάφορος. Η φύση, λέει, έχει ενέργεια· το τοπίο πρέπει να έχει ένταση. Αν σταθεί ώρες και δεν βγει φωτογραφία, δεν απογοητεύεται. Η ελευθερία αρκεί.
Berlin, Checkpoint Charlie, 1961
Επέστρεψε στη Συρία για να φωτογραφίσει την κατεστραμμένη Παλμύρα, πήγε στο Βατικανό για τα ρωμαϊκά γλυπτά, βρέθηκε στην Αρκτική. «Όλα αλλάζουν. Τίποτα δεν μένει ίδιο. Πρέπει να περιμένεις την αλλαγή». Θα ήθελε, λέει, να είχε ξεκινήσει την καριέρα του ως φωτογράφος αρχαιολογίας: «Στο Μουσείο Ακρόπολης αισθάνθηκε “γυμνός” χωρίς κάμερα».
Δεν αγαπά τον όρο «καλλιτέχνης». Ανήκει, όπως είπε, «σε έναν κόσμο ανθρώπων». Πιστεύει ότι οι εκθέσεις δίνουν χώρο για στοχασμό σε έναν ψηφιακό κόσμο που σκρολάρει γρήγορα. Θέλει οι εικόνες του να ταράξουν και ταυτόχρονα να δώσουν μια αίσθηση ειρήνης. Θέλει να φτάσουν και σε όσους δεν έχουν ακόμη «μπει στον κόσμο τού να νοιάζεσαι για το τι συμβαίνει». Δεν είναι ευαγγελιστής, μας είπε. Είναι ένας άνθρωπος που σου προσφέρει την ευκαιρία να «δεις». Στο τέλος ευχαρίστησε το κοινό, που κρατούσε την ανάσα του σε κάθε απάντησή του. Και μέσα στην ειρωνεία μιας ακόμη πολεμικής επικαιρότητας, έμεινε η φράση του: «Ο πόλεμος είναι το πιο άσχημο πράγμα στο οποίο μπορεί να εμπλακεί ο άνθρωπος». Κι εκείνος, ένας φωτογράφος. Τελεία.
Lebanon, The Temple of Jupiter, Baalbek, 2008
* Η έκθεση της Αθήνας παρουσιάζει 47 ειδικά επιλεγμένες φωτογραφίες από το ομώνυμο βιβλίο «Life, Death and Everything in Between». Με σημείο αναφοράς το εμβληματικό πορτρέτο του σοκαρισμένου στρατιώτη, η έκθεση ιχνηλατεί, με αδιάλλακτη ειλικρίνεια, θεματικές του πολέμου, της εργασίας, του μόχθου και της καθημερινής επιμονής. Εικόνες που συνεχίζουν να μας κοιτούν, ζητώντας θέση στο παρόν. Το Athens Photo World Ιανουάριος – Αύγουστος 2026 τελεί υπό την Αιγίδα του Δήμου Αθηναίων.
kimintenia 