Η Παναγία Μεσοσπορίτισσα ή «Παναγίτσα στ’ Αρχαία», όπως τη λένε στην Ελευσίνα, είναι μικρός ναός του 17ου μ.Χ. αιώνα εντός του αρχαιολογικού χώρου στο κέντρο της πόλης της Ελευσίνας, εκεί όπου κατά την αρχαιότητα τελούνταν τα Ελευσίνια μυστήρια. Ο ναός εορτάζει κάθε χρόνο στα Εισόδια της Θεοτόκου και σχετίζεται με ένα έθιμο με πολυεπίπεδες αναφορές στην μακραίωνη ιστορία της πόλης και των κατοίκων της.
Το έθιμο της Παναγίας Μεσοσπορίτισσας αναβιώνει από το 2014 στην Ελευσίνα. Παλαιότερα, όταν ακόμα η Ελευσίνα ήταν αμιγώς αγροτική περιοχή, το έθιμο επιτελούνταν από τις γυναίκες της περιοχής. Σήμερα αναβιώνει κυρίως με τη φροντίδα του Λαογραφικού Συλλόγου Ελευσίνας «Αδράχτι». Πρόκειται για το «Πολυσπόρι», το οποίο παρασκευάζεται με βρασμένα δημητριακά και όσπρια, στα οποία προστίθεται πετιμέζι, ρόδι και σταφίδες, και μοιράζεται σε όλους τους συμμετέχοντες στη γιορτή, κατά την έξοδό τους από τον αρχαιολογικό χώρο. Η γιορτή τελείται κάθε χρόνο -σε μια κρίσιμη χρονική περίοδο για τη ευκαρπία της γης, κυρίως των δημητριακών, και την εξασφάλιση της επάρκειας των διατροφικών πόρων- στις 20 Νοεμβρίου, την παραμονή των Εισοδίων της Θεοτόκου.
Τα Πολυσπόρια που προσκομίζουν οι πιστοί ευλογούνται αμέσως μετά την ακολουθία του Εσπερινού μαζί με τους άρτους, λάδι και κρασί που επίσης προσφέρονται. Οι πιστοί παραδίδουν στον ιερέα και χαρτιά, στα οποία αναγράφονται τα ονόματα των οικείων τους, προκειμένου να μνημονευθούν στη δέηση για υγεία και ευημερία. Ο ιερέας ευλογεί τις προσφορές των πιστών και δέεται «υπέρ ευφορίας των καρπών της γης». Μετά το πέρας της θρησκευτικής τελετής, οι άρτοι και το πολυσπόρι μοιράζονται σε όλους τους παρευρισκόμενους.
Από τα αρχαία χρόνια και τη διεξαγωγή των Ελευσίνιων μυστηρίων, το Θριάσιο πεδίο για αιώνες υπήρξε ο σημαντικότερος σιτοβολώνας της Αττικής. Το σύγχρονο πρόσωπο της περιοχής δεν θυμίζει ωστόσο σε τίποτα το άλλοτε ήρεμο παραθαλάσσιο τοπίο της εξοχής. Αλλοιώθηκε από μια σειρά επαχθείς και ρυπογόνες εγκαταστάσεις που μετέβαλαν οριστικά το τοπίο της Ελευσίνας σε μια τεράστια δυστοπική βιομηχανική ζώνη γεμάτη διυλιστήρια, ναυπηγεία, εργοστάσια, μηχανολογικές εγκαταστάσεις, υποβάθμιση και άναρχη δόμηση.
Ωστόσο, το έθιμο αποτελεί ένα από τα ελάχιστα σημεία αναφοράς που εξακολουθούν να συνδέουν τη σύγχρονη Ελευσίνα με την αρχαία και τη Βυζαντινή ιστορία της, συμβάλλοντας σταθερά στη διατήρηση της μνήμης της πόλης και στην κοινωνική συνοχή της. Οι πιστοί μετέχουν σε μια εμπειρία του ιερού με βαθιές ρίζες στον χρόνο και στο τοπίο της Ελευσίνας, εμφανή στην ευλάβεια με την οποία προσεγγίζουν την εορτή και τις ετοιμασίες που οι ίδιοι κάνουν γι’ αυτήν.
Το 2024 το έθιμο της Μεσοσπορίτισσας ενεγράφη στο Μητρώο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς των Ελλήνων που τηρείται στο ΥΠΠΟ. Στη διαδικασία τεκμηρίωσης του στοιχείου και συγκρότησης του φακέλου υποψηφιότητας συμμετείχαν ενεργά οι κάτοικοι της Ελευσίνας, πολιτιστικοί σύλλογοι της περιοχής και φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης, καθώς και η «Ελευσίνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα 2023».
Αναφορές στο έθιμο και στην ιεροτελεστεία που το συνοδεύει υπάρχουν και στην ταινία του Φίλιππου Κουτσαφτή «Αγέλαστος Πέτρα» (2000):
Πηγή: culture.gov.gr
kimintenia 