kimintenia

«Η γενιά του ’40 εξαγόρασε με το αίμα της
το δικαίωμα να ζει ελεύθερη» (Κώστας Μπαλάφας)

Οι φωτογραφίες που έρχονται για πρώτη φορά στη δημοσιότητα, είναι τραβηγμένες λίγα λεπτά πριν την εκτέλεση των 200 Ελλήνων πατριωτών στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944

Ένα σπάνιο ντοκουμέντο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας ήρθε στο φως της δημοσιότητας πρόσφατα, μέσω σελίδας δημοπρασιών. Πρόκειται για φωτογραφίες τραβηγμένες στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, το πρωινό της 1ης Μαΐου 1944, λίγα μόλις λεπτά πριν το απόσπασμα των Κατοχικών δυνάμεων εκτελέσει 200 Έλληνες πατριώτες. Είναι η πρώτη φορά που ο ελληνικός λαός βλέπει εικόνες από την εκτέλεσή τους την ματωμένη εκείνη Πρωτομαγιά, μέσα στο σκοπευτήριο της Καισαριανής. Η θυσία τους έμεινε χαραγμένη στην κοινή μνήμη ως πρότυπο πατριωτισμού και αφοσίωσης στην ιδέα της ελευθερίας που φτάνει μέχρι τα άκρα όρια της ανθρώπινης προσφοράς, της αντοχής και της αξιοπρέπειας.

Οι τέσσερις αυτές φωτογραφίες – ντοκουμέντα, δημοσιεύθηκαν στη σελίδα «Greece at WWII Archives» και ήρθαν στο φως από έναν Βέλγο πωλητή σε δημοπρασία στο e-bay που ολοκληρώνεται μέσα στον μήνα. Οι εικόνες παγώνουν το βλέμμα και την ανάσα. Για πρώτη φορά αποτυπώνονται τα πρόσωπα εκείνων που στάθηκαν με γενναιότητα απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα, στη βία και στην παραφροσύνη του κατακτητή, γνωρίζοντας ότι αυτές ήταν οι τελευταίες στιγμές στη ζωή τους.

Τα ντοκουμέντα δημιουργούν ένα άνοιγμα στον χρόνο, ενώ ταυτόχρονα προκαλούν ρίγος, καθώς στο βλέμμα αυτών των ανθρώπων δεν διακρίνει κανείς φόβο, αλλά αξιοπρέπεια. Δεν διαπραγματεύτηκαν την πίστη τους στη λευτεριά και στo δίκιο. Προτίμησαν να πεθάνουν, παρά να προδώσουν τα ιδανικά τους. Μέσα στη βαρβαρότητα και ενώ ακόμη μαίνονταν οι συγκρούσεις, κράτησαν όρθιο το ανάστημά τους. Ήταν ήρωες με απόλυτη συνείδηση του ρόλου τους και της θέσης τους στην ιστορία. Γνώριζαν ότι το τίμημα θα ήταν η ζωή τους, ωστόσο προτίμησαν να το πληρώσουν με καθαρό βλέμμα, μένοντας όρθιοι και αγέρωχοι μέχρι τέλους.

Στα καρέ βλέπουμε τους Έλληνες πολιτικούς κρατουμένους να οδηγούνται ανά δύο στο σκοπευτήριο. Σε άλλο καρέ είναι πλέον παρατεταγμένοι στον «Τοίχο της Καισαριανής» περιμένοντας ηρωικά τις ριπές από τα πολυβόλα. Οι Έλληνες, στην πλειοψηφία τους κομμουνιστές και μέλη του ΕΑΜ, έχουν παροιμιώδη ψυχραιμία παρότι γνωρίζουν πως διανύουν τα τελευταία δραματικά βήματα της ζωής τους και δείχνουν καλοντυμένοι και ήρεμοι. Οι περισσότεροι είχαν παραδοθεί στους Γερμανούς από το καθεστώς Mεταξά.

Οι φωτογραφίες και η προγραμματιζόμενη δημοπρασία έγιναν γνωστά το βράδυ του Σαββάτου 15/2/2026 μέσω της σελίδας στο Facebook με την ονομασία «Greece at WWII Archives». Οι τιμές στις οποίες δημοπρατούνταν οι φωτογραφίες ξεκινούσαν για κάθε μία από αυτές από τα 51 ευρώ φτάνοντας έως και τα 2.120 ευρώ για εκείνες που απεικόνιζαν πρόσωπα σε κοντινά πλάνα.

Με προσωπική του απόφαση ο Βέλγος πωλητής τους Tim de Craene, που χρησιμοποιεί στις φωτογραφίες τον διακριτικό τίτλο «Crain’s Militaria», έκλεισε τη δημοπρασία και κατέβασε τις φωτογραφίες. «Δεν έχει ληφθεί ακόμη απόφαση για πώληση», είπε και τόνισε πως «παραμένει ανοιχτός σε εποικοδομητικό διάλογο με τις αρμόδιες ελληνικές Αρχές σχετικά με το μέλλον αυτού του υλικού». Σύμφωνα με τον ίδιο, οι φωτογραφίες που είναι μικρές σε διαστάσεις (5×6 cm), εντοπίστηκαν σε άλμπουμ που ανήκε στον λοχία – μετέπειτα Υπολοχαγό Χέρμαν Χόιερ (Hermann Heuer), ο οποίος την περίοδο 1943-1944 υπηρετούσε στο τάγμα 1012 Festungs – Bataillon της Wehrmacht με έδρα την Μαλακάσα Αττικής, αλλά για άγνωστο λόγο ήταν παρών στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την Πρωτομαγιά του 1944. Η συλλογή του Χόιερ περιέχει και άλλες φωτογραφίες προερχόμενες από περιοχές της τότε κατεχόμενης Ευρώπης (Βέλγιο, Γαλλία και Ελλάδα), στις οποίες είχε υπηρετήσει.

Οι εκτελεσθέντες από τους Ναζί στην Καισαριανή ήταν στην πλειονότητά τους (περίπου 170) πρώην πολιτικοί κρατούμενοι στην Ακροναυπλία επί δικτατορίας της 4ης Αυγούστου. Οι υπόλοιποι ήταν εξόριστοι από την Ανάφη. Η «Εθνική Κυβέρνησις», λίγο πριν το βάλει στα πόδια μετά την κατάρρευση του μετώπου, παρέδωσε τους πολιτικούς κρατουμένους στους Ιταλούς κατακτητές. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, οι κρατούμενοι πέρασαν στη δικαιοδοσία των Γερμανών, οι οποίοι τους μετέφεραν στο Χαϊδάρι. Από εκεί, το πρωινό της Πρωτομαγιάς του ’44, οδηγήθηκαν με δέκα καμιόνια στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Πολλοί από τους μελλοθανάτους πέταξαν στους δρόμους απ’ όπου περνούσαν σημειώματα προς τους οικείους τους, ορισμένα από τα οποία οι περαστικοί τα διέσωσαν και τα παρέδωσαν στις οικογένειές τους ή κυρίως σε οργανώσεις της Εθνικής Αντίστασης. Ο Νίκος Μαριακάκης, Γεωπόνος από τα Χανιά, ήταν ένας από εκείνους που άφησαν στον δρόμο ένα τέτοιο σημείωμα. Γράφει στον δρόμο προς την Καισαριανή, όπου εκτελέστηκε ανάμεσα στους 200:

«Καλύτερα να πεθαίνη κανείς στον αγώνα για την λευτεριά, παρά να ζη σκλάβος, N. Μαριακάκης Γεωπόνος Χανιά Κρήτης. 1-5-44. Όποιος το βρει να μην το καταστρέψη».

Οι εκτελέσεις έγιναν από τις 10 το πρωί και τις επόμενες δύο ώρες, ως τις 12 το μεσημέρι της ίδιας ημέρας. Οι 200 κρατούμενοι εκτελέστηκαν ανά 20άδες. Κάθε επόμενη εικοσάδα εξαναγκάστηκε να μεταφέρει τους νεκρούς της προηγούμενης σε γερμανικά καμιόνια που περίμεναν κοντά στον χώρο της εκτέλεσης και αμέσως μετά έπαιρνε τη θέση της μπροστά στα οπλοπολυβόλα.

Τους νεκρούς της τελευταίας εικοσάδας τους μετέφεραν στα καμιόνια συνεργάτες των Γερμανών, μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας. Λέγται ότι το αίμα των νεκρών πατριωτών έρρεε από τα φορτηγά που τους μετέφεραν και έβαφε τους δρόμους στις συνοικίες από όπου πέρασαν. Έχει επίσης καταγραφεί η περίπτωση μίας γυναίκας στο Μετς, η οποία βλέποντας τα αιματοβαμμένα καμιόνια να περνούν από μπροστά της υπέστη καρδιακή προσβολή και απεβίωσε. Οι σοροί των εκτελεσθέντων μεταφέρθηκαν στο Γ’ Νεκροταφείο Αθηνών στη Νίκαια, όπου και ετάφησαν. Σήμερα στο σημείο της ταφής τους έχει ανεγερθεί μνημείο των εκτελεσθέντων από τους Ναζί την περίοδο της Κατοχής.

Αντίποινα για τους Μολάους

Η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα των ναζιστικών δυνάμεων κατοχής στην Ελλάδα. Έγινε ως μορφή αντιποίνων για τη δολοφονία, στις 27 Απριλίου του 1944, του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου της ναζιστικής Γερμανίας Φράντς Κρεχ (Franz Krech), στην περιοχή των Μολάων Λακωνίας. Μετά την επίθεση από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ, οι κατοχικές δυνάμεις εξέδωσαν ανακοίνωση σύμφωνα με την οποία:

«Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους, κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως, εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν.
Ως αντίποινα διατάσσεται:
Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1/5/1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών, τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην, έξωθεν των χωρίων.
Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.
Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος».

Είχε προηγηθεί την προηγουμένη ημέρα των εκτελέσεων η απαγωγή του υποστράτηγου Χάινριχ Κράιπε (Heinrich Kreipe) από ομάδα αντιστασιακών υπό τον Βρετανό αξιωματικό Πάτρικ Λι Φέρμορ (Patrick Leigh Fermor) στην Κρήτη, σε ένα ιδιαίτερα τεταμένο κλίμα, όπου οι γερμανικές δυνάμεις επίσης αναζητούσαν να διαπράξουν σκληρά αντίποινα.

Όπως αναφέρει ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός: «Το 1944 υπήρξε μία περίοδος απότομης κλιμάκωσης των γερμανικών αντιποίνων στην Ελλάδα. Εκτός από την εκτέλεση των 200 της Πρωτομαγιάς συντελέστηκαν την ίδια περίοδο ακόμα τρεις ομαδικές εκτελέσεις κρατουμένων από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου επίσης στην Καισαριανή στις 3, 10 και 13 Μαΐου 1944. Τα αντίποινα κλιμακώθηκαν γενικώς σε όλη τη χώρα έξι μήνες πριν φύγουν οι Γερμανοί στο πλαίσιο καταπολέμησης της Αντίστασης. Στα τέλη Απριλίου οι Ναζί δολοφόνησαν 134 κρατουμένους φυλακών στην περιοχή της Λιβαδειάς, πρακτικές που συνεχίζονται παίρνοντας ακόμα πιο κτηνώδη μορφή, καθώς στις 10 Ιουνίου 1944 σημειώνεται η σφαγή του Διστόμου και στις 17 Αυγούστου 1944 το Μπλόκο της Κοκκινιάς».

«Αυτό που προσωπικά κρατάω ως ιστορικός είναι η ίδια ύπαρξη των φωτογραφιών. Και μόνο ότι οι Γερμανοί τράβηξαν τέτοια ντοκουμέντα λειτουργεί ως υπενθύμιση της εγκληματικής φύσης του Ναζισμού, ότι είχαν τη μέριμνα να φωτογραφήσουν τις αγριότητές τους», αναφέρει ο κ. Χανδρινός, ο οποίος εντάσσει το υλικό, «αναμφίβολα», όπως λέει, στην πολιτισμική κληρονομιά της Ελλάδας.

«Το τελευταίο σημείωμα»

Ανάμεσα στους 200 της Καισαριανής βρισκόταν και ο Ναπολέων Σουκατζίδης που εκτελούσε χρέη διαρμηνέα στο Στρατόπεδο Χαϊδαρίου και για τούτο ήταν γνώριμος των γερμανών. Τόσο εκείνος όσο και ο στρατοπεδάρχης Χαϊδαρίου Αντώνης Βαρθολομαίος, παρότι τους προτάθηκε να εξαιρεθούν από τη λίστα των 200 μελλοθανάτων, αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους.

Ο Ναπολέων Σουκατζίδης γεννήθηκε στην Προύσα της Μικράς Ασίας το 1909 από γονείς Ποντιακής καταγωγής. Μετά τη Γενοκτονία η οικογένειά του διασώθηκε, ήρθαν πρόσφυγες στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή του Αρκαλοχωρίου νομού Ηρακλείου Κρήτης. Εκεί ο νεαρός Ναπολέων τελείωσε την Μέση Εμπορική Σχολή και εργαζόταν ως λογιστής, ενώ γνώριζε καλά την αγγλική, ρωσική, γερμανική, γαλλική και τουρκική γλώσσα και είχε και συγγραφικό έργο. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής ήταν κρατούμενος στις φυλακές Τρικάλων και Λάρισας και από τον Σεπτέμβριο του 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου. Εκεί, λόγω της θαυμαστής γλωσσομάθειάς του, οι Γερμανοί τον χρησιμοποίησαν ως διερμηνέα. Ο διοικητής του στρατοπέδου συγκέντρωσης Χαϊδαρίου Καρλ Φίσερ (Karl Fischer), όταν ο Σουκατζίδης διάβασε και το δικό του όνομα στη λίστα των μελλοθάνατων, του πρότεινε να εξαιρεθεί και να παραμείνει στη θέση του διερμηνέα στο στρατόπεδο. Τότε ο Σουκατζίδης τον ρώτησε, αν θα εκτελούσαν κάποιον άλλον αντί για εκείνον και όταν ο Φίσερ απάντησε ότι είχε εντολή να εκτελέσει ακριβώς 200 κρατουμένους, ο Σουκατζίδης αρνήθηκε να εκτελεστεί κάποιος άλλος στη δική του θέση, ώστε να συμπληρωθεί ο μακάβριος αριθμός και ο ίδιος να σωθεί και έτσι ζήτησε να εκτελεστεί και εκείνος με τους υπόλοιπους 199 κρατούμενους του Χαϊδαρίου στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, όπως και έγινε.

Το 2017, ο Παντελής Βούλγαρης γύρισε την ταινία «Το τελευταίο σημείωμα» με κεντρικό ήρωα τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη και την πλοκή να βασίζεται στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κομμουνιστών – πολιτικών κρατουμένων στην Καισαριανή, την 1η Μάη 1944. Το «τελευταίο σημείωμα» του Σουκατζίδη ήταν στην πραγματικότητα τρία: Το πρώτο προς τον πατέρα του που έγραφε: «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση, να ‘σαι περήφανος για το μονάκριβο γιο σου. Ν’ αγαπάς και να λατρεύεις την κορούλα σου και την αδερφούλα μου, κι οι δυο τους μεγάλοι άνθρωποι. Γεια, γεια πατερούλη». Το δεύτερο στην αρραβωνιαστικιά του, Χαρά Λιουδάκη: «Η τελευταία μου σκέψη μαζί σου. Θα ‘θελα να σε κάνω ευτυχισμένη. Να βρεις σύντροφο της ζωής σου άξιό σου και άξιό μου. Κάτι ενθύμια θα σου τα δώσει ο Ζήσης». Το τρίτο και τελευταίο στην κουνιάδα του Μαρία Λιουδάκη: «Αδελφούλα μου, πάω για εκτέλεση. Σε λάτρευα πολύ, όσο λάτρευα και τη γυναίκα μου. Δεν μπόρεσα να σας κάνω ευτυχισμένες. Λίγη αγάπη στον μπαμπά όσο θα ζει. Γειά σου, γειά σου λατρευτή μου αδελφούλα. Ναπολέων, 1-5-44».

Βασίλειος Παπαδήμας και Ηλίας Ρίζος: Οι πρώτες ταυτοποιήσεις

Σύμφωνα με τους ειδικούς, βασικός όρος της απόδειξης της γνησιότητας των φωτογραφιών και του ότι πράγματι αφορούν τις εκτελέσεις που έγιναν στην Καισαριανή την 1η Μαΐου του ’44, είναι να ταυτοποιηθούν έστω ορισμένα πρόσωπα από εκείνα που απαθανατίστηκαν σε αυτές.

Ωστόσο, ήδη πριν περάσει 24ωρο από τότε που οι φωτογραφίες δόθηκαν στη δημοσιότητα, ταυτοποιήθηκαν δύο κρατούμενοι – εκτελεσθέντες την 1/5/1944 στην Καισαριανή που απεικονίζονται στις φωτογραφίες:

Ο πρώτος ταυτοποιήθηκε από μέλη της οικογένειάς του και είναι ο ψηλός άνδρας με το λευκό πουκάμισο που ξεχωρίζει τρίτος στη σειρά των κρατουμένων που έχουν ήδη στηθεί στον τοίχο προς εκτέλεση. Στέκεται όρθιος και ήρεμος, όπως στέκονται όσοι έχουν ήδη νικήσει. Πρόκειται για τον Βασίλειο Παπαδήμα, γεννημένο στην Πύλο το 1909. Ήταν πρακτικός μηχανικός και εργαζόταν στο εργοστάσιο της «Ανώνυμης Εταιρείας Οινοπνευματοποιίας» στη Γιάλοβα Μεσσηνίας. Πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο και στις 6 Αυγούστου 1941 συνελήφθη από Ιταλούς και Έλληνες συνεργάτες του καθεστώτος κατοχής και μεταφέρθηκε αρχικά στις φυλακές Ακροναυπλίας και στη συνέχεια στο στρατόπεδα της Λάρισας και τελικά στο Χαϊδάρι. Από εκεί, γράφτηκε το όνομά του στη ματωμένη λίστα των 200 το πρωινό της Πρωτομαγιάς του 1944.

Η οικογένειά του πλήρωσε το τίμημα της θυσίας του: η μητέρα του πέθανε από εγκεφαλικό σαράντα ημέρες μετά την εκτέλεσή του. Ο αδελφός του Δημήτριος Παπαδήμας, επίσης αντιστασιακός και δημιουργός ενός από τους πιο σημαντικούς εκδοτικούς οίκους της νεώτερης Ελλάδας (βλ. εκδόσεις Παπαδήμα), γλίτωσε την Καισαριανή αλλά όχι τη Μακρόνησο και απεβίωσε το 2016. Η φωτογραφία του Βασίλη είναι μια ολόκληρη οικογενειακή τραγωδία που συμπυκνώνεται σε ένα κλικ ενός Γερμανού υπολοχαγού.

Ο δεύτερος είναι το πρώτο νεαρό αγόρι που διακρίνεται να χαμογελά σε άλλη φωτογραφία. Ονομαζόταν Ηλίας Ρίζος του Δημητρίου και ήταν αρτεργάτης σε βιοτεχνία ζυμαρικών στη Λαμία, στη συνοικία του Αγίου Λουκά. Μετά την είσοδο των Ιταλών στην πόλη, παραδόθηκε από Έλληνες συνεργάτες των Γερμανών και οδηγήθηκε αρχικά στις Φυλακές Λαμίας και στη συνέχεια στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Τα αδέλφια του, Αποστόλης και Βασιλική Ρίζου, ανέπτυξαν επίσης αντιστασιακή δράση και ήταν μέλη του ΚΚΕ που επιβεβαίωσε την ταυτότητα του ήρωα αδερφού τους και ότι είναι όντως το πρόσωπο που βλέπουμε στις φωτογραφίες.

Αυτές οι φωτογραφίες άλλαξαν για πάντα τη μνήμη μας. Μας επιτρέπουν να δούμε τους 200 όχι ως αριθμό, αλλά ως ανθρώπους που περπάτησαν, δούλεψαν, αγάπησαν, πάλεψαν και παρέμειναν όρθιοι, αδούλωτοι και αγέρωχοι μπροστά στη βαρβαρότητα και στον θάνατο. Και τώρα, 82 χρόνια μετά, επιστρέφουν για να μας κοιτάξουν στα μάτια. Για εμάς που μεγαλώσαμε ακούγοντας για την Καισαριανή ως σύμβολο, αυτές οι φωτογραφίες είναι μια υπενθύμιση ότι η Αντίσταση δεν ήταν αφηρημένη έννοια. Ήταν κόστος. Ήταν ζωή. Γιατί όπως είπε ο Κώστας Μπαλάφας, «η γενιά του ’40 εξαγόρασε με το αίμα της το δικαίωμα να ζει ελεύθερη».

Εκτός από τα πρόσωπα και ο χώρος ταυτοποιήθηκε. Μετά από σύγκριση δύο εκ των φωτογραφιών με τον χώρο του σκοπευτηρίου όπως είναι σήμερα, προέκυψε ότι ο ακριβής τόπος των εκτελέσεων της 1ης Μάη 1944 δεν ήταν στο πρώτο τμήμα της έκτασης στα δυτικά, όπου σήμερα βρίσκεται το μνημείο του «Θυσιαστηρίου της Λευτεριάς», αλλά στο δεύτερο, ενδότερο τμήμα του χώρου, στα ανατολικά, το οποίο είναι προσβάσιμο μέσω ενός στενού περάσματος που οδηγεί από το πρώτο τμήμα (δυτικό) στο μέσα τμήμα (ανατολικό). Εκεί διακρίνονται και οι τσιμεντένιες πλάκες στο έδαφος, από όπου πυροβολούσαν οι Γερμανοί τους κρατούμενους. Σήμερα, στο σημείο όπου στέκονταν οι μελλοθάνατοι κατά μήκος του ανατολικού τοίχου, απέναντι από το απόσπασμα, έχουν φυτευτεί μια σειρά κυπαρίσσια ώστε το έδαφος να μην πατιέται και να μην αλλοιώνεται.

Η διάταξη του χώρου είναι ορατή στο Google Maps εδώ και επισημαίνεται στο παρακάτω στιγμιότυπο οθόνης (το δυτικό τμήμα είναι περικυκλωμένο με κόκκινο και το ανατολικό με κίτρινο). Ο τοίχος αποτυπώνεται στις φωτογραφίες είναι ο ανατολικός τοίχος, πίσω από τα κυπαρίσσια και το σημερινό μνημείο. Έτσι, η γωνία του ανατολικού τοίχου αντιστοιχεί ακριβώς σε εκείνη που διακρίνεται στις αρχειακές φωτογραφίες, η δε δεύτερη αρχειακή φωτογραφία έχει ληφθεί στην έξοδο του διαδρόμου που οδηγεί προς το δεύτερο τμήμα του χώρου, όπως δείχνει η σύγκριση των παρακάτω εικόνων::

Πρώτες δηλώσεις και αντιδράσεις

Η δημοσίευση των φωτογραφιών πυροδότησε τη δημόσια συζήτηση για το ζήτημα της εμπορικής διακίνησης ιστορικών τεκμηρίων που συνδέονται με εγκλήματα πολέμου, όπως τα συγκεκριμένα συγκλονιστικά ντοκουμέντα που ήρθαν στο φως προκαλώντας εθνική συγκίνηση και πρωτόγνωρα συναισθήματα για το μεγαλείο της θυσίας των 200 ηρώων της Καισαριανής.

Η υπόθεση των φωτογραφιών, εφόσον αποδειχθούν γνήσιες, ενδέχεται να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορική έρευνα για τις εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του ’44, επαναφέροντας στο προσκήνιο τη μνήμη των 200 εκτελεσθέντων και τα ανοιχτά ερωτήματα γύρω από τα εγκλήματα της Κατοχής. Η επιβεβαίωση της γνησιότητας των γωτογραφιών συμβάλλει περαιτέρω όχι μόνο στην τεκμηρίωση της ίδιας της εκτέλεσης, αλλά ακόμη και στην αναγνώριση προσώπων από συγγενείς ή μελετητές.

Το Γραφείο Τύπου της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ σημειώνει σε σχετική Ανακοίνωσή του:

«Οι φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας και αφορούν τις τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών, μελών και στελεχών του ΚΚΕ, πριν την εκτέλεση τους από τους ναζί κατακτητές στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, αποτελούν ιστορικά τεκμήρια και ντοκουμέντα ανεκτίμητης αξίας. Με δεδομένο ότι οι συγκεκριμένες φωτογραφίες φαίνονται αυθεντικές, αποτελούν και το μοναδικό φωτογραφικό ιστορικό ντοκουμέντο αυτής της τεράστιας θυσίας, σύμβολο του ηρωικού αγώνα του λαού μας και αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του ΚΚΕ. Αποτυπώνουν το ηθικό μεγαλείο των κομμουνιστών που βάδιζαν προς το θάνατο αλύγιστοι με ακλόνητη την πίστη στο δίκιο του αγώνα για έναν κόσμο χωρίς καταπίεση και εκμετάλλευση. Αποτελούν έμπνευση για τις νεότερες γενιές σε μια εποχή που τα σύννεφα ενός γενικευμένου ιμπεριαλιστικού πολέμου πυκνώνουν απειλητικά. Ως τέτοια η αξία τους δεν μετριέται με το χρήμα και η θέση τους δεν βρίσκεται στο εμπόριο, σε ιδιωτικές συλλογές και σε ηλεκτρονικές δημοπρασίες με αβέβαιη την κατάληξή τους. Εγείρεται συνεπώς σοβαρό ιστορικό και ηθικό ζήτημα και θα πρέπει με ευθύνη του κράτους τα ντοκουμέντα αυτά να αποκτηθούν και να αποδοθούν εκεί που ανήκουν, στο μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, για να είναι προσιτά στον λαό και τη νεολαία ως πηγή ιστορικής γνώσης και έμπνευσης για το σήμερα και το αύριο. Με βάση τα παραπάνω το ΚΚΕ θα καταθέσει άμεσα συγκεκριμένη πρόταση για την αξιοποίηση αυτών των ντοκουμέντων».

Ο εκπρόσωπος Τύπου του ΣΥΡΙΖΑ Κώστας Ζαχαριάδης δήλωσε:

«Με τη δημοσίευση φωτογραφιών από τους 200 κομμουνιστές αγωνιστές που οδεύουν προς εκτέλεση από τους ναζί κατακτητές, στο σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, το ιστορικό δράμα έγινε συγκεκριμένη εικόνα και οι σπαρακτικές μαρτυρίες μας κοιτούν πλέον κατάματα και αγέρωχα, όπως κοιτούν και οι μελλοθάνατοι τον φωτογραφικό φακό. Πρόκειται για συγκλονιστικές εικόνες από μια σφαγή που άφησε ανεξίτηλο σημάδι στην Ιστορία μας και από μια θυσία που ανέδειξε τις έννοιες του ηρωισμού και της λεβεντιάς, της αψηφισιάς του θανάτου όταν μέσα στην ψυχή του ανθρώπου καίει η φλόγα της λευτεριάς και του δίκιου. Τώρα πια μπορούμε να δούμε ορισμένους από τους αγωνιστές μας τη στιγμή που περνούν στην Ιστορία και με υψωμένη γροθιά μας στέλνουν ένα διαχρονικό μήνυμα αντίστασης, συνέπειας και τιμιότητας. Γιατί δεν πρόδωσαν τον εαυτό τους, ούτε την πατρίδα, ούτε την τάξη τους: Αυτές οι εικόνες είναι τα πρώτα φωτογραφικά ντοκουμέντα από τη δολοφονία των 200 αγωνιστών του λαού μας πριν 82 χρόνια και πρέπει να περιέλθουν στο ελληνικό κράτος και να αξιοποιηθούν για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης. Να μην ξεχνάμε την ιστορία. Οι 200 της Καισαριανής εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις Κατοχής, ως αντίποινα για τη δράση του ΕΛΑΣ. Παραδόθηκαν στις δυνάμεις Κατοχής, δηλαδή τους Γερμανούς ναζί, από το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, δηλαδή τους Έλληνες φασίστες. Αυτό για να θυμόμαστε ποιος είναι ποιος σε αυτή τη χώρα. Έλληνες φασίστες παρέδωσαν στους Γερμανούς ναζί τους Έλληνες κομμουνιστές. Οι Γερμανοί ναζί εκτέλεσαν στην Καισαριανή τους Έλληνες κομμουνιστές κρατούμενους γιατί οι Έλληνες κομμουνιστές έκαναν αντίσταση στους Γερμανούς ναζί».

Από την πλευρά του ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας απέστειλε επιστολή στον Πρόεδρο της Βουλής Νικήτα Κακλαμάνη, με την οποία προτείνει να αγοράσει το Ίδρυμα της Βουλής τις φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944:

«Θα έπεσαν προφανώς στην αντίληψή σας τα δημοσιεύματα, ότι πωλητής από το Βέλγιο έβγαλε σε δημοπρασία στο ebay φωτογραφίες, που κανείς δεν ήξερε την ύπαρξή τους και αφορούν τους 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την 1η Μάη του 1944, και σύμφωνα με τις ενδείξεις είναι αυθεντικές. Πρόκειται για μοναδικά ντοκουμέντα μιας περιόδου σκότους, τρόμου, αλλά και ηρωισμού του λαού μας. Οι Έλληνες πατριώτες που απεικονίζονται εκεί, τα πρόσωπα που δεν βολεύτηκαν παρά μόνο στον ήλιο και κανένας φόβος δεν τα αλλοιώνει λίγο πριν στηθούν στον τοίχο, δίνουν υπόσταση σε μια συγκλονιστική στιγμή της σύγχρονης ιστορίας μας. Παίρνω λοιπόν το θάρρος να σας προτείνω, το Ίδρυμα της Βουλής να αγοράσει αυτές τις φωτογραφίες, ως φόρο τιμής στην αντίσταση και τους νεκρούς της, αλλά και ως τεκμήριο του ηρωισμού με τον οποίο ο ελληνικός λαός αντιμετώπισε τη λαίλαπα της ναζιστικής κατοχής. Πιστεύω, όπως είμαι βέβαιος κι εσείς, αλλά και κάθε Ελληνίδα και Έλληνας, ότι οι τελευταίες στιγμές Ελλήνων πατριωτών, η απεικόνιση της τραγωδίας αλλά και του θάρρους τους, δεν πρέπει να γίνουν αντικείμενο συναλλαγής, αλλά να περιέλθουν στην ιδιοκτησία της Βουλής και της πατρίδας».

Ο δήμαρχος Καισαριανής Ηλίας Σταμέλος ζητά επίσης την απόκτηση των φωτογραφιών και την απόδοσή τους «εκεί όπου ανήκουν»:

«Οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας από τον αιματοβαμμένο ηρωικό τόπο του Θυσιαστηρίου της Λευτεριάς και φαίνεται να αφορούν τους 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 από τις δυνάμεις της ναζιστικής Γερμανίας, σκορπίζουν ρίγη συγκίνησης. Με κομμένη την ανάσα και βαθιά συγκινημένοι υποκλινόμαστε στο μεγαλείο της δύναμης των 200 ηρώων που με απόλυτη συνείδηση δεν διαπραγματεύτηκαν την πίστη τους στο δίκιο και τη λευτεριά του λαού μας και έδωσαν την ίδια τους τη ζωή. Στάθηκαν όρθιοι, με το κεφάλι ψηλά και με βλέμμα καθαρό μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Ο αγώνας τους μας εμπνέει. Οι 200 κομμουνιστές αποτελούν φάρο για εμάς, χρέος και παράδειγμα για να ορθώσουμε σήμερα το ανάστημά μας στο καθήκον που μας προτάσσει η ιστορία. Οι φωτογραφίες αυτές δεν μπορούν να θεωρούνται εμπόρευμα και η αξία τους δεν μετριέται σε χρήμα. Δεν επιτρέπεται να ανήκουν σε ιδιωτικές συλλογές. Είναι ιστορικά τεκμήρια και ντοκουμέντα ανεκτίμητης αξίας για τον τόπο και τον λαό μας. Από την πρώτη στιγμή δημοσιοποίησης των φωτογραφιών δεχόμαστε δεκάδες μηνύματα από κατοίκους της Καισαριανής και απογόνους του ηρωικού αγώνα της περιόδου. Ζητάμε εδώ και τώρα με ευθύνη του κράτους τα ντοκουμέντα αυτά να αποκτηθούν και να αποδοθούν εκεί που ανήκουν, στο μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου, καθώς και στο ΚΚΕ που μέσα από τις γραμμές του αγωνίστηκαν και έπεσαν με υψωμένη τη γροθιά τους, για να έχει πρόσβαση ο λαός και η νεολαία μας. Τον χώρο του Θυσιαστηρίου της Λευτεριάς επιδιώκουμε να αναδείξουμε, φωτίζοντας τις χρυσές σελίδες των αγώνων του λαού μας και σε αυτό τον δρόμο η Δημοτική Αρχή Καισαριανής μαζί με τον λαό θα προσπεράσουν κάθε εμπόδιο».

Το μεσημέρι της Δευτέρας 16/2/2026 ο Κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης δήλωσε πως το υπουργείο Πολιτισμού έχει δρομολογήσει τις διαδικασίες για την απόκτηση των φωτογραφιών, εφόσον επιβεβαιωθεί η γνησιότητά τους και παρουσίασε ενημέρωση του Υπουργείου Πολιτισμού σχετικά με φωτογραφικό υλικό των Ελλήνων αντιστασιακών. «Οι φωτογραφίες των Ελλήνων αντιστασιακών που αποτελούν αντικείμενο εν εξελίξει δημοπρασίας στο eBay πρέπει να αποκτηθούν από το ελληνικό κράτος, αν είναι γνήσιες. Ήδη το υπουργείο Πολιτισμού έχει δρομολογήσει τις διαδικασίες απόκτησής τους, αν διαπιστωθεί ότι είναι γνήσιες και υπό την προϋπόθεση ότι ο κάτοχός τους θα δεχθεί έλεγχο». Όπως διευκρινίστηκε, το ελληνικό κράτος θα κινηθεί θεσμικά, εφόσον πληρούνται όλες οι απαραίτητες προϋποθέσεις.

Από την πλευρά του ο Πρόεδρος της Βουλής Νικήτας Κακλαμάνης, δήλωσε πως η Βουλή θα επιδιώξει να ελέγξει τη γνησιότητα των ιστορικών φωτογραφιών. Μιλώντας με τους κοινοβουλευτικούς συντάκτες ανέφερε ότι την ερχομένη Πέμπτη 19/02 θα ζητήσει από τη Διάσκεψη των προέδρων της Βουλής την εξουσιοδότησή τους για να προχωρήσει τις σχετικές ενέργειες, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι θα του παρασχεθεί ομόφωνα. Όπως επεσήμανε ο Πρόεδρος της Βουλής, υπάρχει διεθνής νομοθεσία με την οποία απαγορεύεται η εμπορία τεκμηρίων πολέμου και άρα απαγορεύεται και στη σχετική ηλεκτρονική πλατφόρμα να προχωρήσει στη σχετική δημοπρασία. «Πρωτίστως, αρμόδιο είναι το Υπουργείο Πολιτισμού το οποίο, όπως γνωρίζω, έχει κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση και όχι η Βουλή των Ελλήνων, αλλά η Βουλή επειδή έχει μεγαλύτερη ευελιξία κινήσεων, ασφαλώς θα εμπλακεί σε αυτή τη διαδικασία για την απόκτηση αυτού του ιστορικού ντοκουμέντου», τόνισε ο κ. Κακλαμάνης, απαντώντας σε ερώτηση σχετικά με την πρόταση του Αλέξη Τσίπρα να αποκτηθούν οι φωτογραφίες από το Ίδρυμα για τη Δημοκρατία της Βουλής των Ελλήνων. Ο κ. Κακλαμάνης διευκρίνισε ότι: «Το Ίδρυμα δεν έχει προϋπολογισμό, έχει όμως η Βουλή των Ελλήνων η οποία και θα ενεργήσει», συμπληρώνοντας ότι το ΚΚΕ του απέστειλε αυθημερόν «σωστή επιστολή», με το αίτημα να κινηθεί η Βουλή των Ελλήνων και όχι το Ίδρυμα, για την απόκτηση του ιστορικού αυτού υλικού.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Οι 12 φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας και απεικονίζουν Έλληνες πατριώτες, πριν από την εκτέλεσή τους στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, αποτελούν εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Οι φωτογραφίες της συλλογής δίνουν «πρόσωπο» στις ιστορικές μαρτυρίες για το ήθος και τον πατριωτισμό τους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους και για αυτό είναι ανεκτίμητες. Αλλά και οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι πολύ σημαντικές, καθώς επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και με το βλέμμα του κατακτητή. Ο μηχανισμός προπαγάνδας που έστησε ο Γιόζεφ Γκέμπελς αξιοποίησε την αιχμή της τεχνολογίας ενημέρωσης της εποχής του -τον κινηματογράφο και την φωτογραφία- για να δημιουργήσει σκηνοθετημένα τεκμήρια «επιτυχίας» και διάδοσής της, ως εργαλείο επιρροής. Από την στιγμή που το Υπουργείο Πολιτισμού ενημερώθηκε, δώσαμε τις σχετικές οδηγίες για τη δυνητική απόκτηση των συγκεκριμένων φωτογραφιών. Η αρμόδια Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς επικοινώνησε άμεσα με τον συλλέκτη και εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν την Παρασκευή στην έδρα του, στο Έβεργκεμ του Βελγίου, ώστε να διαπιστώσουν εκ του σύνεγγυς τη συλλογή και να συνομιλήσουν μαζί του. Με την σημερινή κήρυξη της συλλογής ως μνημείου, το Υπουργείο Πολιτισμού αποκτά το έρεισμα για να την διεκδικήσει και να την αποκτήσει εκ μέρους του ελληνικού κράτους».

Την 2/3/2026 ανακοινώθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδας ότι αποκτήθηκαν από το ελληνικό κράτος και οι 262 φωτογραφίες της συλλογής Χόιερ. Ανάμεσά τους περιλαμβάνεται και μία συγκλονιστική φωτογραφία που αποτυπώνει ακριβώς τη στιγμή της εκτέλεσης των 200 αγωνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944:

Αθάνατοι!

Πηγή: reader.gr, facebook.com, thetoc.gr, reader.gr, tribune.gr, philenews.com, gr.euronews.com, facebook.com, reader.gr, factchecker.gr, kosmodromio.gr, tvxs.gr