Παναγία Εκατονταπυλιανή – Ο μεγαλειώδης ναός και οι θρύλοι του

Η Παναγία Εκατονταπυλιανή αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα, καλοδιατηρημένα παλαιοχριστιανικά μνημεία που βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια και μάλιστα το μεγαλύτερο σε μέγεθος μετά τον Άγιο Δημήτριο και την Αχειροποίητο Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με την παράδοση, το αρχικό κτίσμα του ναού ήταν έργο του Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Αγίου Κωνσταντίνου του Μεγάλου προς εκπλήρωση επιθυμίας της μητέρας του, της Αγίας Ελένης. Στο σημείο αυτό αναφέρεται ότι κατά το ταξίδι της Αγίας Ελένης προς τους Αγίους Τόπους, λόγω μεγάλης θαλασσοταραχής, το πλοίο που επέβαινε αναγκάσθηκε να καταφύγει στην Πάρο. Εκεί προσευχόμενη η Αγία Ελένη στην Παναγία, προστάτιδα της Κωνσταντινουπόλεως, έταξε με την ολοκλήρωση του ταξιδιού της να κτίσει μια μεγαλόπρεπη εκκλησία αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Το τάμα αυτό ήταν το υλοποίησε ο γιος της Μεγάλος Κωνσταντίνος χτίζοντας μια τρίκλιτη βασιλική περί τον 4ο αιώνα μ.Χ.

Τον 6ο αιώνα μ.Χ., επί Αυτοκράτορα Ιουστινιανού, ο ναός ανακαινίσθηκε με τροποποιήσεις των παλαιοχριστιανικών τμημάτων του και ανακατασκευές κατά τις οποίες αφαιρέθηκε η παλαιά σκεπή και προστέθηκε τρούλος με ημιθόλια. Κατά την παράδοση τις μετατροπές αυτές έκανε ο Ιγνάτιος, μαθητής του αρχιτέκτονα της Αγίας Σοφίας Ανθεμίου, που ξεπέρασε στην τέχνη και τον δάσκαλό του. Τελικά με τις διάφορες μετατροπές και προσθήκες το κτηριακό πλέον συγκρότημα της Εκατονταπυλιανής αναδείχθηκε σε ένα σύμμεικτο αρχιτεκτόνημα με παλαιοχριστιανικά, βυζαντινά αλλά και μεταβυζαντινά στοιχεία. Λαμβάνοντας δε υπόψη ότι οι πρώτοι Χριστιανοί επέλεγαν τόπους αρχαίων ναών, με τα δομικά υλικά των οποίων κατασκεύαζαν τους δικούς τους ναούς, το συγκρότημα της Εκατονταπυλιανής περιλαμβάνει επίσης και μαρμάρινα μέρη από την αρχαιότητα αναδεικνύοντας έτσι μια συνέχεια από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα. Άλλωστε κατά την αρχαιότητα αμέσως μετά τη Δήλο τα περισσότερα ιερά θεοτήτων στον Κυκλαδικό χώρο τα συναντάμε στην Πάρο και την Νάξο.

Ο ναός φέρει δύο ονομασίες, «Εκατονταπυλιανή» και «Καταπολιανή», ήδη από τα μέσα του 16ου αιώνα. Ωστόσο επίσημη θεωρείται η ονομασία «Εκατονταπυλιανή», αφού σύμφωνα και με την παράδοση ο ναός διαθέτει ενενήντα εννέα (99) φανερές πύλες και μία, την 100ή, η οποία είναι άγνωστη και θα φανερωθεί με το άνοιγμα της αντίστοιχης μυστικής πόρτας που υπάρχει στην Αγία Σοφία, όταν οι Έλληνες πάρουν πίσω την Πόλη. Ετυμολογικά το όνομα «Εκατονταπυλιανή» ή «Εκατομπυλιανή» ή «Καταπολιανή» θυμίζει τις «Εκατόμπυλες Θήβες» της αρχαιότητας που είχε υμνήσει ο Αισχύλος. Αλλά και ο Όμηρος με αυτή την ονομασία χαρακτήρισε τις Θήβες της Αιγύπτου που, λόγω του μεγέθους τους, πιθανόν να είχαν πενήντα πύλες που αθροιζόμενες ως είσοδοι – έξοδοι, θεωρούνταν εκατό ή και πραγματικά εκατό που ως αριθμός ήταν ιερός στην Αίγυπτο. Η ονομασία παραπέμπει επίσης στην «Εκατόμπυλο», μια ελληνιστική πόλη στην Παρθία. Υποστηρίζεται ακόμα ότι η ονομασία «Καταπολιανή» αναφέρεται στον γεωγραφικό προσδιορισμό «κατά την πόλιν», προς το μέρος δηλαδή της αρχαίας πόλης. Ενδεχομένως όμως οι ονομασίες του ναού επιχειρούν να αποδώσουν τον μεγάλο αριθμό αψιδωτών αρχιτεκτονημάτων που κοσμούν τον περικαλλή ναό δίνοντας την εντύπωση πλήθους πυλών.

Ο τρούλος και το βαπτιστήριο

Το κτηριακό συγκρότημα της Εκατονταπυλιανής περιλαμβάνει τον κυρίως ναό της Παναγίας με τα εντός αυτού παρεκκλήσια των Αγίων Αναργύρων, του Αγίου Φιλίππου και της Οσίας Θεοκτίστης, που έζησε και εκοιμήθη στον ναό τον 9ο αι., και εκτός του ναού, τη Βασιλική του Αγίου Νικολάου, τον ναό της Αγίας Θεοδοσίας, το παρεκκλήσιο του Αγίου Δημητρίου, το Βαπτιστήριο που αποτελεί ιδιαίτερο χώρο καθώς και τα γύρω κελιά τα οποία, ως οχυρωματικό έργο, προστάτευαν το όλο συγκρότημα. Διερχόμενος ο επισκέπτης – προσκυνητής την μεγάλη κεντρική σιδερένια πόρτα του συγκροτήματος βρίσκεται στο αίθριο, απ’ όπου η θέα της πρόσοψης του κυρίως ναού με τη μεγάλη διώροφη τρίλοβη πύλη και το υπέρ αυτής αέτωμα πραγματικά εντυπωσιάζουν. Στο αίθριο σώζονται και μερικές κολώνες και μάρμαρα της βάσης της άλλοτε υπάρχουσας εκεί «φιάλης των καθαρμών», όπου οι πιστοί έπλεναν συμβολικά τα χέρια τους πριν εισέλθουν στον ναό.

Ο κύριος ναός της Παναγίας είναι ευρύχωρος στο κέντρο του με λίγους κίονες και μάρμαρα αλλά με πολλές παραστάδες. Ο τρούλος είναι σχετικά μικρός, ο οποίος επιστέφει χαμηλό οκτάγωνο πυργωτό αρχιτεκτόνημα που ουδεμία όμως σχέση έχει με εκείνο το κυκλοτερές της Αγίας Σοφίας. Παρά ταύτα τόσο το μέγεθος και η λιτότητα, όσο και η εσωτερική ενότητα και η αρχαιοπρέπειά του συναρπάζουν. Στα δύο από τα τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα του θόλου φέρονται παραστάσεις των εξαπτέρυγων Σεραφείμ όπως έχουν αγιογραφηθεί και στην Αγία Σοφιά.

Στο ιερό εικονοστάσιο που χωρίζει τον κυρίως ναό από το Ιερό Βήμα φέρεται η ιερή εικόνα της Παναγίας της Εκατονταπυλιανής, νεώτερο του ναού έργο του 17ου αι. Αμέσως μετά ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί στον επισκέπτη το θαυμάσιο μαρμάρινο Κιβώριο που σκέπει την Αγία Τράπεζα, ενώ οι τέσσερις κίονές του φέρουν κιονόκρανα κορινθιακού ρυθμού. Πίσω από το Κιβώριο στην κόγχη του Ιερού βρίσκεται το μαρμάρινο «σύνθρονο» επί οκταβάθμιτης κλιμακωτής αμφιθεατρικής μαρμάρινης κατασκευής που δεσπόζει του χώρου. Το δε φως του ηλίου από τα τρία μεγάλα υπερκείμενα αυτού παράθυρα συμπληρώνει την ιερή μεγαλοπρέπεια του χώρου. Οι τρεις θρόνοι στην κορυφή είναι εξ ολοκλήρου μαρμάρινοι και φέρουν πλευρικό γλυπτό διάκοσμο.

Το Βαπτιστήριο ανάγεται στον 4ο αι. και θεωρείται το καλύτερα διατηρημένο βαπτιστήριο όλης της Ορθόδοξης Ανατολής. Πρόκειται για ιδιαίτερο ναό, τρίκλιτη βασιλική με τρούλο και νάρθηκα, χαμηλότερο του κυρίου ναού. Στο χώρο του Ιερού Βήματος, που λεγόταν στους βυζαντινούς χρόνους «Εσωτερικός Οίκος» ή «Φωτιστήριον», υφίσταται μαρμάρινη σταυρόσχημη κολυμβήθρα, της οποίας το μεγαλύτερο μέρος είναι μέσα στο έδαφος, στις δε πλευρικές μαρμάρινες επιφάνειες της φέρονται ανάγλυφοι σταυροί και κυκλικά μονογράμματα.

Ο Καθεδρικός Ναός της Παναγίας της Εκατονταπυλιανής αποτελεί το κόσμημα της Πάρου και γενικότερα των Κυκλάδων. Μαζί με την Παναγία Μεγαλόχαρη της Τήνου και την Παναγία Σουμελά στο όρος Βέρμιο συνιστούν τα τρία μεγαλύτερα προσκυνήματα ολόκληρου του Ελλαδικού χριστιανικού κόσμου. Κάθε χρόνο χιλιάδες επισκέπτες προσέρχονται για να προσκυνήσουν τη χάρη Της Παναγίας της Εκατονταπυλιανής. Ο ναός βρίσκεται σε πολύ κοντινή απόσταση από το κεντρικό λιμάνι της Παροικιάς και εορτάζει με μεγάλη λαμπρότητα στις 15 Αυγούστου.

Πηγή: ekatontapyliani.gr, wiki, simeiakairwn.wordpress.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s