Η ηρωική θυσία του Ανχη Στυλιανού Καλμπουρτζή και των ανδρών του (Κύπρος, 20-23 Ιουλίου 1974)

«ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ το χώμα που ανεβάζει
μιάν οσμή κεραυνού σαν από θειάφι
του βουνού ο πυθμένας όπου θάλλουν
οι νεκροί άνθη της αύριον …»

Οδυσσέας Ελύτης, «Το Άξιον Εστί»

Στις 23 Ιουλίου 1974, η 181 Μοίρα Πεδινού Πυροβολικού (Μ.Π.Π.) και η 191 Πυροβολαρχία Ορεινού Πυροβολικού (Π.Ο.Π.), με Διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη (Ανχη) Πυροβολικού (ΠΒ) Στυλιανό Καλμπουρτζή, κινούμενες στη διάβαση Συγχαρί – Μπέλλα Παΐς, στην περιοχή της Ασιεντρούσας στον Πενταδάκτυλο, αποτέλεσαν στόχο της τουρκικής αεροπορίας παρά την ανακωχή που είχε στο μεταξύ κηρυχθεί. Οι δύο μονάδες βρέθηκαν σε ενέδρα εν ώρα κατάπαυσης του πυρός και καταστράφηκαν οικτρά. Η μάχη κράτησε περίπου δύο ώρες και οι πυροβολητές ήρθαν αντιμέτωποι, σώμα με σώμα, με Τούρκους κομάντος, αρνούμενοι να εγκαταλείψουν τα πυροβόλα τους και μένοντας πιστοί στις διαταγές τους. Στην Ελληνική Ιστορία, με μοναδική εξαίρεση τη μάχη της Πτολεμαΐδας το 1912, δεν υπάρχει παρόμοιο παράδειγμα αυτοθυσίας, όπου πυροβολητές έδωσαν μάχη εναντίον τάγματος πεζικού και ειδικών δυνάμεων, χωρίς να εγκαταλείψουν τα βαρέα όπλα τους και προτίμησαν να θυσιαστούν πολεμώντας πάνω σε αυτά. Οι δύο μονάδες μετρούν 39 αγνοούμενους και 5 πεσόντες, αριθμός ιδιαίτερα μεγάλος για μονάδες πυροβολικού. Ανάμεσά τους, πεσών και ο ηρωικός διοικητής τους Ανχης (ΠΒ) Στυλιανός Καλμπουρτζής. Κατά τη μάχη συνελήφθησαν 48 αιχμάλωτοι, ενώ οι περισσότεροι πυροβολητές τραυματίστηκαν. Οι Τούρκοι επέδειξαν φρικτή βαρβαρότητα ιδίως προς τους τραυματίες Ελληνοκυπρίους αιχμαλώτους. Η θυσία της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. αποτελεί ένα ακόμα στίγμα ντροπής και ανανδρίας για τον τουρκικό στρατό, ο οποίος σε χρόνο ανακωχής εξόντωσε τη Μοίρα και τους άνδρες της.

Το ντοκιμαντέρ με τίτλο «Το βουνό της σιωπής», μέσα από συγκλονιστικές μαρτυρίες όσων επέζησαν της αιχμαλωσίας, αναφέρεται στα δραματικά γεγονότα και στην ηρωική θυσία της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. στον Πενταδάκτυλο, τον μαρτυρικό Ιούλιο του 1974:

Η θυσία της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π.

Τον Ιούλιο του 1974, η 181 Μοίρα Πεδινού Πυροβολικού (Μ.Π.Π.), με Διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Πυροβολικού Στυλιανό Καλμπουρτζή, έδρευε στο στρατόπεδο Ιωάννη Στυλιανού, στο χωριό Τρίκωμο της επαρχίας Αμμοχώστου. Η Μοίρα διέθετε 12 πυροβόλα των 25 λιβρών, αγγλικής προελεύσεως, ενταγμένα σε τρεις πυροβολαρχίες των τεσσάρων πυροβόλων η κάθε μία. Την 20ή Ιουλίου 1974, με την εκδήλωση της τουρκικής εισβολής, η Μοίρα, εκτός της Γ’ Πυροβολαρχίας, είχε κινηθεί από το στρατόπεδό της στο Τρίκωμο και, μέσω του νέου δρόμου Λευκωσίας – Αμμοχώστου, είχε αναπτυχθεί στον χώρο τάξεώς της στην περιοχή Ασιεντρούσα της διάβασης Μπέλλα Παΐς, 2,5 χλμ. περίπου βορειοδυτικά του χωριού Συγχαρί, στον Ανατολικό Πενταδάκτυλο.

Ο Διοικητής της 181 Μοίρας Μ.Π.Π. Ανχης (ΠΒ) Στυλιανός Καλμπουρτζής
με τον Διοικητή της Γ’ Πυροβολαρχίας Υπολοχαγό (ΠΒ) Δημήτριο Κούκουρα
κατά τον εορτασμό του Πάσχα (Απρίλιος 1974) στο Τρίκωμο

Η Γ’ Πυροβολαρχία της Μοίρας είχε παραμείνει κοντά στο χωριό Στύλλοι Αμμοχώστου και ανέλαβε αποστολή άμεσης υποστήριξης της Ι Ανωτέρας Τακτικής Διοίκησης (ΑΤΔ). Κατά την πρώτη φάση της τουρκικής εισβολής είχε εκτελέσει βολές κατά του Τουρκικού Τομέα της πόλεως της Αμμοχώστου από την περιοχή του χωριού Στύλλοι. Η Μοίρα ωστόσο, κατά τη διαδρομή της προς τον χώρο τάξεώς της, έξω από το χωριό Συγχαρί, αποτέλεσε στόχο της Τουρκικής Αεροπορίας με αποτέλεσμα να έχει τους δύο πρώτους νεκρούς της, τον Γιαννή Στυλλή από το Τρίκωμο, γιο του ήρωα της ΕΟΚΑ Γιαννή Στυλλή, από τον οποίο πήρε το όνομα και το στρατόπεδό της, και τον Τάσο Αναστασίου.

Στην περιοχή τάξεώς της η Μοίρα είχε θέσει υπό τη διοίκησή της την 191 Πυροβολαρχία Ορεινού Πυροβολικού (Π.Ο.Π.), που έδρευε τότε στην περιοχή του Προφήτη Ηλία και διέθετε ορειβατικά πυροβόλα Μ1Α1 των 75 χιλιοστών. Η 181 Μ.Π.Π. και η 191 Π.Ο.Π. αποτέλεσαν μαζί ομάδα Μοίρας. Ο τομέας ευθύνης της ομάδας Μοίρας εκτεινόταν από την περιοχή του Τ/Κ χωριού Αγύρτα, νοτιοδυτικά, μέχρι το Τ/Κ χωριό Τέμπλος, βορειοδυτικά. Από τον χώρο τάξεώς της η Μοίρα υποστήριζε με τα πυρά της τις ηρωικές προσπάθειες της 32 Μοίρας Καταδρομών και του 399 Τάγματος Πεζικού, στις περιοχές Άσπρης Μούττης, Αγύρτας, Αγίου Ιλαρίωνα και Δυτικής Αλωνάγρας καθώς και τον αγώνα του 3ου Τ.Σ. εναντίον του προγεφυρώματος και του θύλακα Κιόνελι – Αγύρτας. Η Μοίρα επίσης εκτελούσε αποστολή άμεσης υποστήριξης του 361 Τ.Π. στην περιοχή του Ανατολικού Πενταδακτύλου και με τις ακριβείς βολές της, δημιούργησε προϋποθέσεις επιτυχημένων ενεργειών για το Τάγμα καθώς και για τις άλλες υποστηριζόμενες Μονάδες κατά την πρώτη ημέρα των επιχειρήσεων. Από μαρτυρίες γνωρίζουμε ότι τα πυρά της Μοίρας προκάλεσαν εξοντωτικές καταστροφές και «κόλαση πυρός» στις γραμμές των τουρκικών δυνάμεων στην περιοχή.

Το χωριό Συγχαρί στον Πενταδάκτυλο (αριστερά). Δεξιά: Η πορεία της Μοίρας από το Στρατόπεδό της στο Τρίκωμο μέχρι το Συγχαρί

Με τη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, στις 16.00 της 22ας Ιουλίου 1974, η Μοίρα παρέμεινε ταγμένη στην περιοχή της Ασιεντρούσας, στη διάβαση του Μπέλλα – Παΐς. Μετά την κατάπαυση του πυρός όμως, παρά τη σχετική εντολή, οι Τουρκικές δυνάμεις συνέχιζαν να ενεργούν επιθετικά σε όλα τα μέτωπα στο προγεφύρωμα που είχαν δημιουργήσει και, κυρίως, στον ανατολικό Πενταδάκτυλο, όπου αμυνόταν η 32 Μ.Κ. και το 399 Τ.Π., με αποτέλεσμα οι μονάδες αυτές να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους και να μετακινηθούν ανατολικότερα. Αμέσως μετά την απαγκίστρωση των τμημάτων της Εθνικής Φρουράς από την περιοχή, τουρκικό τάγμα πεζικού και τμήματα Τ/Κ καταδρομέων κατέλαβαν το ύψωμα της Αλωνάγρας, οπότε βρέθηκαν σε οπτική επαφή με τις θέσεις τάξεως της Μοίρας και απειλούσαν με αποκοπή τη διαδρομή Συγχαρί – Μπέλλα Παΐς, κοντά στη διασταύρωση με τον δρόμο προς Κάτω Δίκωμο.

Ρυμούλκηση πυροβόλου

Αργά το απόγευμα της 22ας Ιουλίου 1974, οι Αξιωματικοί της 181 Μ.Π.Π. διαπίστωσαν ότι η Μοίρα παρέμεινε πλήρως ακάλυπτη απέναντι στα τουρκικά τμήματα που κινούνταν στην περιοχή. Τότε αποφασίστηκε η αποστολή σήματος στο Γ.Ε.Ε.Φ. με το οποίο η Μοίρα ζητούσε έγκριση για να εγκαταλείψει άμεσα την προωθημένη και ακάλυπτη θέση της. Με τη λήψη του σήματος το Γ.Ε.Ε.Φ. έστειλε στην περιοχή, το πρωί της 23ης Ιουλίου 1974, τον Διοικητή Πυροβολικού Γ.Ε.Ε.Φ. Συνταγματάρχη (Σχη) Γεώργιο Πούλλο, προκειμένου να ενημερωθεί για την κατάσταση και, ταυτόχρονα, να δώσει διαταγές για τις ενέργειες της Μοίρας. Ο Σχης Πούλλος, στην πορεία του προς τη θέση που ήταν ταγμένη η 181 Μ.Π.Π., πέρασε από τον Σταθμό Διοικήσεως του 361 Τ.Π., που βρισκόταν πίσω από τη θέση της 181 Μ.Π.Π. και συνάντησε τον Διοικητή του τάγματος Ανχη (ΠΖ) Δημήτριο Χάντζο.

Τούρκοι στρατιώτες στα περίχωρα της Κερύνειας κατά την εισβολή, τον Ιούλιο του 1974

Ο Ανχης Δημ. Χάντζος, αφού ενημέρωσε τον Σχη Πούλλο για την κατάσταση στην περιοχή, του συνέστησε να διατάξει την άμεση και χωρίς χρονοτριβή υποχώρηση της 181 Μ.Π.Π. και την τάξη της σε ασφαλέστερη θέση, ώστε ν’ αποφευχθεί η προσβολή και καταστροφή της από τις τούρκικες δυνάμεις. Αμέσως ο Σχης Πούλλος πήγε στις θέσεις της 181 Μ.Π.Π. και συνάντησε τον Διοικητή της Μοίρας Ανχη (ΠΒ) Στυλιανό Καλπουρτζή ο οποίος του ζήτησε να διατάξει την αναδίπλωση της Μοίρας, εξηγώντας του τους κινδύνους που εγκυμονούσε η ακάλυπτη παρουσία της στην περιοχή. Ο Σχης Πούλλος, ωστόσο, κατ’ έναν ανεξήγητο τρόπο, αρνήθηκε κατηγορηματικά οποιαδήποτε μετακίνηση της Μοίρας σε ασφαλή θέση και επέμεινε στην παρουσία της στη συγκεκριμένη περιοχή, απαντώντας στον Ανχη Καλμπουρτζή, ότι: «Το Πυροβολικό ουδέποτε υποχωρεί» και ότι: «Αν χρειαστεί, οι πυροβολητές της 181 Μ.Π.Π. θα πέσετε μέχρι τον τελευταίο όπως οι πυροβολητές του Κοσκινά στην Πτολεμαΐδα το 1912» (ο Υπλγός Κοσκινάς και οι πυροβολητές του έπεσαν όλοι επί των πυροβόλων τους στη Μάχη της Πτολεμαΐδας το 1912, όταν προσεβλήθησαν από το τούρκικο πεζικό).

Ο Διοικητής της 181 Μ.Π.Π. Ανχης Στυλιανός Καλμπουρτζής

Μετά την αποχώρηση του Σχη Πούλλου και περί την 12:00 παρατηρήθηκε κίνηση τουρκικών δυνάμεων, τάγματος πεζικού και Τ/Κ καταδρομέων, προς τη διασταύρωση του δρόμου προς Συγχαρί με τον δρόμο προς Κάτω Δίκωμο. Στρατιώτες της Μοίρας δέχτηκαν τότε πυρά από μεγάλη απόσταση από τις τούρκικες δυνάμεις. Η κατάληψη της διασταύρωσης και της μόνης οδού διαφυγής είχε ήδη ολοκληρωθεί. Το τραγικό τέλος που θα επακολουθούσε είχε προδιαγραφεί… Περί την 14:00 ώρα είχε εγκριθεί από το Γ.Ε.Ε.Φ. η μετακίνηση της Μοίρας σε ασφαλέστερη περιοχή. Ήταν όμως ήδη πια πολύ αργά… Η διαφυγή της Μοίρας προς Συγχαρί ήταν πλέον αδύνατη.

Κατεστραμμένα κατά την τουρκική εισβολή άρματα
του Ελληνοκυπριακού στρατού στον Πενταδάκτυλο

Ο Διοικητής της Μοίρας, μετά από πίεση των αξιωματικών της καθώς και της 191ης Π.Ο.Π., που δρούσε υπό τη Διοίκηση της 181ης Μ.Π.Π. και την έγκριση της Διοικήσεως Πυροβολικού Γ.Ε.Ε.Φ., αποφάσισε να μετακινήσει τη Μοίρα ανατολικότερα και σε πιο ασφαλή θέση. Το δρομολόγιο όμως που είχε επιλεγεί μετά από συμβουλή καταδρομέων της 32 Μ.Κ., που γνώριζαν την περιοχή, απεδείχθη αδιέξοδο, μετά από αναγνώριση που εκτέλεσε ο Διοικητής της Μοίρας, λόγω του μεγάλου όγκου της φάλαγγας που αποτελούσε τη Μοίρα. Τότε αποφασίστηκε και εγκρίθηκε από τη Διοίκηση Πυροβολικού η κίνηση της Μοίρας προς Συγχαρί. Με την προσέγγιση όμως της φάλαγγας στη διασταύρωση του δρόμου προς Κάτω Δίκωμο και Συγχαρί, η Μοίρα προσβλήθηκε από τα τουρκικά τμήματα, που είχαν στο μεταξύ οργανώσει ενέδρα βάλλοντας προς τη Μοίρα με πυκνά πυρά πεζικού και, κυρίως, με βλήματα όλμων και βαριά πολυβόλα. Τούτο είχε ως αποτέλεσμα η Μοίρα να ακινητοποιηθεί και να καταστραφεί, ενώ μεγάλος αριθμός αξιωματικών και στρατιωτών της σφαγιάστηκαν επί τόπου ή αιχμαλωτίστηκαν.

Επάνω και στην επομένη φωτογραφία: Κατεστραμμένα
οχήματα της 181 Μ.Π.Π. στις πλαγιές του Πενταδάκτυλου

Σύμφωνα με μαρτυρίες, μετά την προσβολή της Μοίρας ακολούθησε σκληρή και άνιση μάχη εκ του συστάδην, σε αναλογία 1:5, πρωτοφανής σε αγριότητα, επί δύο περίπου ώρες. Οι πυροβολητές της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν τα πυροβόλα τους και, βγάζοντας τις ξιφολόγχες τους, αμύνθηκαν ηρωικά και έπεσαν νεκροί πάνω σε αυτά. Υπεράνθρωπη υπήρξε η προσπάθεια που κατέβαλε τις κρίσιμες εκείνες ώρες ο ήρωας Διοικητής της Μοίρας Αντισυνταγματάρχης Στυλιανός Καλμπουρτζής, εκθέτοντας τον εαυτό του σε θανάσιμο κίνδυνο και βάλλοντας μόνος, από προωθημένη θέση, προκειμένου να καλύψει, με κάθε τρόπο, την ασφαλή αποχώρηση των «παιδιών του», όπως αποκαλούσε τους στρατιώτες του. Στην Ελληνική Ιστορία δεν υπάρχει παρόμοιο παράδειγμα αυτοθυσίας, κατά το οποίο πυροβολητές έδωσαν μάχη εναντίον τάγματος πεζικού και ειδικών δυνάμεων, χωρίς να εγκαταλείψουν τα πυροβόλα τους και προτιμώντας να πεθάνουν πάνω σε αυτά, εκτός από την περίπτωση της πυροβολαρχίας του Υπολοχαγού Κοσκινά, όπως είδαμε, στη μάχη της Πτολεμαΐδας, το 1912.

Ο Στυλιανός Καλμπουρτζής, μετά από τριήμερη άνιση μάχη με τους καταδρομείς του τουρκικού στρατού, έπεσε ηρωικά, μαζί με τους άνδρες του, στη διάβαση Πέλλα Παΐς – Συγχαρί, στην οροσειρά του Πενταδάκτυλου, την 23η Ιουλίου 1974. Αυτή είναι πλέον η επίσημη καταχώρηση του τέλους της 181 Μ.Π.Π. Οι δύο μονάδες μετρούν 39 αγνοουμένους και 5 πεσόντες, αριθμό ιδιαίτερα μεγάλο για μονάδες πυροβολικού. Ανάμεσά τους και ο ήρωας Διοικητής της Μοίρας Ανχης (ΠΒ) Στυλιανός Καλμπουρτζής. Κατά τη μάχη συνελήφθησαν 48 αιχμάλωτοι, ενώ οι περισσότεροι πυροβολητές τραυματίστηκαν. Ο Υποδιοικητής της Μοίρας Υπλγός (ΠΒ) Σπυρίδων Λαλιώτης σήκωσε λευκή σημαία παράδοσης, όταν αντελήφθη ότι ο αγώνας ήταν πλέον μάταιος και η συνέχισή του θα είχε ως μοναδικό αποτέλεσμα την ολοσχερή εξολόθρευση όλων των ανδρών της Μοίρας. Κάποιοι, βέβαια, τον κατηγόρησαν γι’ αυτήν του την ενέργεια, κρίνοντας εκ του ασφαλούς και εκ των υστέρων… Οι Τούρκοι επέδειξαν φρικτή βαρβαρότητα, ιδίως προς τους τραυματίες, πολλούς από τους οποίους εκτέλεσαν με τις λόγχες τους, ενώ αυτοί κείτονταν ανήμποροι και ανυπεράσπιστοι.

Τούρκοι στρατιώτες στον Πενταδάκτυλο κατά την εισβολή (Ιούλιος 1974)

Όπως ανέφερε στην κατάθεσή του βετεράνος έφεδρος αξιωματικός της 181 Μ.Π.Π.: «Όταν τελείωσε η μάχη, οι Τούρκοι ήρθαν σαν τα κτήνη και ξεκοίλιασαν τους τραυματίες μας και μετά γέλαγαν και μας έβριζαν. Ζητήσαμε να τους θάψουμε και αυτοί μας είπαν: “να τους φάνε τα σκυλιά“. Όσους παραδοθήκαμε και μπορούσαμε να κινηθούμε, μας πήγαν σε φορτηγά και μας βάραγαν με τους υποκόπανους των όπλων τους. Μας πήγαν σ’ ένα στατόπεδο με πολύ κόσμο. Στρατιώτες και πολίτες. Όλοι αιχμάλωτοι. Εμένα με πήγαν στην Αττάλεια και, αργότερα, με τις ανταλλαγές αιχμαλώτων επέστρεψα».

Σχης Γεώργιος Πούλλος, ΔΠΒ του ΓΕΕΦ. Απαγόρευσε εγκληματικά
στον Ανχη (ΠΒ) Στυλιανό Καλμπουρτζή και στη Μοίρα του
να μετακινηθούν από τη στενωπό στο Συγχαρί και να σωθούν

Πέραν από τις ηθικές συνιστώσες αυτού του εγκλήματος, υπάρχει και η νομική πλευρά των παραβιάσεων που διέπραξαν οι Τούρκοι, πριν, κατά και μετά την ιταμή τους επίθεση και οι οποίες είναι:

1. Παραβίαση του άρθρου 48 του Χάρτη του ΟΗΕ, διότι η Τουρκία δεν σεβάστηκε, ως μέλος του, τις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας υπ’ αριθ. 353 και 354 περί καταπαύσεως του πυρός. 2. Χρήση βίας και παραβίαση γραμμής ανακωχής. 3. Κατάφωρη παραβίαση της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Δικαίου των αιχμαλώτων πολέμου. 4. Έγκλημα πολέμου και αδικαιολόγητη χρήση βίας εναντίον στρατιωτών αντίπαλης παράταξης, χωρίς αυτοί να αποτελούν κίνδυνο για την ασφάλεια του επιτιθεμένου κατά τους κανόνες του πολέμου. 5. Άρνηση του κράτους, του οποίου οι στρατιωτικοί διέπραξαν έγκλημα πολέμου, να τους εκδώσει για να δικαστούν από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης ή να τους ασκήσει ποινική δίωξη βάσει του δικού του ποινικού δικαίου. 6. Άρνηση του κράτους να παραδώσει κατάλογο των στραιτωτικών που θεωρούνται αιχμάλωτοι πολέμου και των οποίων αγνοείται η τύχη. 7. Άρνηση του κράτους να παραδώσει κατάλογο αιχμαλώτων που απεβίωσαν κατά την αιχμαλωσία τους, με όλες τις αναγκαίες πληροφορίες για τις συνθήκες του θανάτου τους, για εξακρίβωση από ανεξάρτητο διεθνή οργανισμό. 8. Άρνηση του κράτους να δώσει πληροφορίες για τον αριθμό και τον τόπο των τάφων στους οποίους ενταφιάστηκαν οι πεσόντες στρατιώτες του αντιπάλου, χωρίς προηγουμένως να έχει εξακριβωθεί η ταυτότητά τους. 9. Ασέβεα προς τα ήθη, τα έθιμα και τη θρησκεία του πολιτισμού ενός κράτους, αφού αμφισβητείται από τους Τούρκους η σημασία που έχει για την ελληνική κοινωνία από αρχαιοτάτους χρόνους μέχρι σήμερα ο τρόπος ταφής των νεκρών. 10. Χρήση όπλων και πυρομαχικών του ΝΑΤΟ και των ΗΠΑ για επιθετικούς σκοπούς, ενώ αυτά είχαν παραχωρηθεί σε μια χώρα – μέλος μόνο για την άμυνά της, σύμφωνα τόσο με το καταστατικό της βορειοατλαντικής συμμαχίας, όσο και βάσει των κανόνων FMS (Foreign Military Sales) των ΗΠΑ. Και σε αυτή την περίπτωση ωστόσο, οι Τούρκοι για μια ακόμη φορά έβγαλαν τις μάσκες του «ειρηνοποιού», σφαγιάζοντας σε περίοδο εκεχειρίας, μια στρατιωτική μονάδα, χωρίς να τιμωρηθούν ποτέ.

Αναπάντητο για όλους τους επιζώντες εκείνης της φρίκης, για τους συγγενείς των νεκρών και των αγνοουμένων αλλά και για ολόκληρο τον Ελληνοκυπριακό λαό παραμένει, έως και σήμερα, το ερώτημα γιατί ο Σχης Γεώργιος Πούλλος προέβη στη μοιραία και εγκληματική, όπως αποδείχτηκε, απαγόρευση προς τον Διοικητή της Μοίρας Ανχη (ΠΒ) Στυλιανό Καλμπουρτζή της μετακίνησής τους σε ασφαλές σημείο, όταν ακόμα υπήρχαν περιθώρια που θα τους επέτρεπαν να υποχωρήσουν από τη στενωπό στο Συγχαρί και να σωθούν. Ο Σχης Πούλλος ουδέποτε λογοδότησε επίσημα γι’ αυτή του την ενέργεια, ενώ το τεράστιο «γιατί;» στοίχειωσε και εξακολουθεί να κατατρέχει τη ζωή και τις σκέψεις όσων βίωσαν το χρονικό εκείνης της μάχης και όσα ακολούθησαν κατά την αιχμαλωσία τους από τις τουρκικές δυνάμεις εισβολής.

Οι ήρωες της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. είναι όλοι τους Αθάνατοι! Έδωσαν ένα λαμπρό παράδειγμα αυτοθυσίας και απαράμιλλου ηρωισμού. Η θυσία τους αποτελεί μία ακόμα σελίδα δόξας στην ιστορία της Κύπρου και της Ελλάδας και ένα παντοτινό στίγμα ντροπής, φρικαλεότητας και ανανδρίας για τον τουρκικό στρατό, ο οποίος σε περίοδο ανακωχής εξόντωσε τη Μοίρα και τους άνδρες της.

Ο ήρωας Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού Στυλιανός Καλμπουρτζής

Στ. Καλμπουρτζής

Ο Αντισυνταγματάρχης Πυροβολικού Στυλιανός Καλμπουρτζής γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, την 31η Ιανουαρίου 1921, από γονείς πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη. Την 17η Οκτωβρίου 1945, σε ηλικία 24 ετών, κατετάγη στις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις για τριετή εθελοντική υπηρεσία. Την 1η Ιανουαρίου 1947 προήχθη στον βαθμό του Λοχία και την 28η Αυγούστου 1947 προήχθη επ’ ανδραγαθία στον βαθμό του Επιλοχία και του απενεμήθη το Πολεμικό Μετάλλιο Ανδρείας. Την 1η Μαρτίου 1949 εισήχθη στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε την 17η Αυγούστου 1950 και κατετάγη στο Πεζικό. Την 28η Αυγούστου 1950 ορκίστηκε Ανθυπολοχαγός και την 18η Αυγούστου 1952 προήχθη στον βαθμό του Υπολοχαγού.

Τον Ιούλιο του 1955 παντρεύτηκε την Βάια Γεωργίου Τσαούση με την οποία απέκτησε δύο θυγατέρες. Την 1η Δεκεμβρίου 1958 μετετάχθη στο Πυροβολικό και την 28η Απριλίου 1959 προήχθη στον βαθμό του Λοχαγού. Την 18η Αυγούστου 1963 προήχθη, κατ’ εκλογή, στον βαθμό του Ταγματάρχη και την 18η Αυγούστου 1966 προήχθη, κατ’ εκλογή, στον βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Η σύζυγός του Βάια απεβίωσε στην Αθήνα την 7η Αυγούστου 1970 και την 5η Δεκεμβρίου 1971 παντρεύτηκε, στον Πειραιά, την Ελπίδα Γιαννιτσοπούλου. Τον Αύγουστο του 1973 μετατέθηκε στην Κύπρο και ανέλαβε Διοικητής της 181 Μ.Π.Π., η οποία είχε την έδρα της στο χωρίο Τρίκωμο της επαρχίας Αμμοχώστου.

Ο Αντ/χης Στυλιανός Καλμπουρτζής σε παλιές ξένοιαστες στιγμές

Ο Στυλιανός Καλμπουρτζής έπεσε ηρωικά στη διάβαση Μπέλλα Παΐς – Συγχαρί στην οροσειρά του Πενταδακτύλου, την 23η Ιουλίου 1974, όταν η Μοίρα του δέχθηκε εχθρικά πυρά κατά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, τον Ιούλιο του 1974. Σε εκείνη τη μαρτυρική αναμέτρηση, ο ήρωας Ανχης Στυλιανός Καλμπουρτζής επέδειξε σπάνια χαρίσματα πίστεως στον όρκο του: «Οὐ καταισχυνῶ τά ὄπλα τὰ ἱερὰ» και στο στρατιωτικό του καθήκον. Πέρασε στην ιστορία ως ένα αιώνιο πρότυπο ανδρείας, αυτοθυσίας, ηρωισμού και πατριωτισμού.

Το σημείο όπου βρέθηκαν τα οστά του Στυλιανού Καλμπουρτζή,
κοντά στο σημείο της μάχης – ενέδρας, στον Πενταδάκτυλο

Η τύχη του Στυλιανού Καλμπουρτζή αγνοείτο από την 23η Ιουλίου 1974 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν ένας Τουρκοκύπριος παρέδωσε στη Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους (ΔΕΑ) το περίστροφό του και τη βέρα του γάμου του. Σχεδόν 41 χρόνια μετά τον ηρωικό θάνατο του ίδιου και των συντρόφων του, ήλθαν στη Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους, από το Γενετικό Εργαστήριο BODE των ΗΠΑ, θετικά αποτελέσματα ταυτοποίησης του DNA των οστών του. Ο εκπρόσωπος της Ελληνοκυπριακής πλευράς στη ΔΕΑ, Νέστορας Νέστορος ειδοποίησε τότε τηλεφωνικώς στην Αθήνα την κόρη του ήρωα Μαρία Καλμπουρτζή, η οποία, κατά τα τελευταία χρόνια, είναι Πρόεδρος της Πανελλήνιας Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων. Όπως ενημέρωσαν την κα Καλμπουρτζή, τα οστά του ήρωα πατέρα της είχαν βρεθεί περίπου 4 χρόνια πριν, σε χώρο ταφής στην περιοχή της μάχης, στη διάβαση Μπέλλα Παΐς – Συγχαρί, στην οροσειρά του Πενταδακτύλου, στο πλαίσιο εκταφών που είχε διενεργήσει η ΔΕΑ στην περιοχή.

Το κατεχόμενο Συγχαρί σήμερα…

Σύμφωνα με πληροφορίες, στον συγκεκριμένο χώρο βρέθηκαν περί τα 25 οστά που ανήκαν σε ανθρώπινους σκελετούς που είχαν θαφτεί ομαδικά. Όπως ισχυρίστηκαν οι αρχαιολόγοι της ΔΕΑ, η ταφή ήταν επιφανειακή και πολλά οστά μπορεί να είχαν παρασυρθεί, στην πάροδο του χρόνου, από τις βροχές αλλά και από εκσκαφείς και άλλα οχήματα καθώς, στα νεώτερα χρόνια, φυτεύτηκε από τις τουρκικές αρχές κατοχής πυκνό πευκοδάσος στην περιοχή της φονικής μάχης και των εκτελέσεων. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι στο συγκεκριμένο σημείο τάφηκε ακόμη ένα άτομο, πιθανόν Ελληνοκύπριος έφεδρος αξιωματικός. Δείγματα από τα οστά δόθηκαν τότε στο Γενετικό Εργαστήριο BODE των ΗΠΑ, απ’ όπου στάλθηκαν αποτελέσματα για οκτώ από αυτά. Και τα οκτώ εκείνα αποτελέσματα ταυτίστηκαν με τα γενετικά «προφίλ» συγγενών του Στυλιανού Καλμπουρτζή. Σημειώνεται ότι υπάρχει γενετική ταύτιση, όταν ο συσχετισμός μεταξύ οστού και δείγματος αίματος (από τους συγγενείς) ισούται ή ξεπερνάει το όριο του 99.95%. Τα οκτώ οστά του Στυλιανού Καλμπουρτζή, που ταυτοποιήθηκαν, είναι οι δύο παλάμες με τα δάκτυλα καθώς και οστά από την κνήμη, τον μηρό, το στέρνο και την σπονδυλική στήλη του. Στη διάβαση Πέλλα Παΐς – Συγχαρί έχουν βρεθεί ακόμη τρεις ομαδικοί τάφοι. Στον μεγαλύτερο ήταν θαμμένα είκοσι άτομα. Από αυτά έχουν ταυτοποιηθεί τα οστά 15 ατόμων, εκ των οποίων οι εννέα υπήρξαν στρατιώτες της 181 Μ.Π.Π.

Ανχης Στυλιανός Καλμπουρτζής
Αθάνατος!

Στις 11 Απριλίου 2011, ο τέως πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας απένειμε τιμητικά στον Στυλιανό Καλμπουρτζή τον βαθμό του Αντιστρατήγου, κατά τη διάρκεια της τελετής αποκαλυπτηρίων της προτομής του στη Σχολή Πυροβολικού, στο Μεγάλο Πεύκο Αττικής. Στην Κύπρο, το Στρατόπεδο της διοίκησης Πυροβολικού της Εθνικής Φρουράς φέρει το όνομα του Στυλιανού Καλμπουρτζή και υπάρχει και σε αυτό προτομή του ήρωα αξιωματικού, φιλοτεχνημένη από τον Κύπριο γλύπτη Γιώργο Μαυρογέννη.

To «βουνό τη σιωπής»

To «βουνό τη σιωπής» είναι ένα ιστορικό ντοκιμαντέρ δύο μερών, που περιγράφει την αποστολή της 181 Μοίρας Πεδινού Πυροβολικού κατά την προσπάθειά της ν’ αντιμετωπίσει την τουρκική αποβατική ενέργεια στην περιοχή της Κερύνειας, στον Πενταδάκτυλο, τις μαύρες ημέρες του Ιουλίου του 1974. Η ταινία περιγράφει την τραγική ιστορία των ηρωικών μονάδων 181 Μ.Π.Π. (Μοίρας Πεδινού Πυροβολικού) και 191 Π.Ο.Π. (Πυροβολαρχίας Ορεινού Πυροβολικού). Οι δύο μονάδες, στις 23 Ιουλίου 1974, βρέθηκαν, όπως είδαμε, στη μάχη – ενέδρα, εν ώρα κατάπαυσης του πυρός και καταστράφηκαν οικτρά. Η μάχη κράτησε περίπου δύο ώρες και οι πυροβολητές βρέθηκαν να μάχονται σώμα με σώμα με Τούρκους κομάντος, αρνούμενοι να εγκαταλείψουν τα πυροβόλα τους, πιστοί στις διαταγές τους.

Αξιωματικοί και οπλίτες της Μοίρας κατά τον εορτασμό του Πάσχα
του 1974 στο στρατόπεδό τους, στο Τρίκωμο Αμμοχώστου

Το μεγαλύτερο μέρος των δύο ντοκιμαντέρ, στο οποίο περιλαμβάνονται μοναδικής ιστορικής αξίας μαρτυρίες επιζώντων πολεμιστών της ηρωικής 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π., έχει γυριστεί στον χώρο της φοβερής μάχης – ενέδρας της 23ης Ιουλίου 1974, στις κατεχόμενες από τον Αττίλα περιοχές της Ασιεντρούσας – Συγχαρί, στα κατεχόμενα στρατόπεδα της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. στα χωριά Τρίκωμο και Συγχαρί και στην περιοχή Πέντε Μίλι, απ’ όπου ξεκίνησε η τουρκική εισβολή στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974. Στο ντοκιμαντέρ περιλαμβάνονται πλάνα και από την τουρκική ταινία, η οποία δείχνει την κατεστραμμένη φάλαγγα λίγες μόλις μέρες μετά το ολοκαύτωμά της. Προβάλλονται φωτογραφίες από τα θύματα της καταστροφής και πλάνα των ακόμα άταφων πτωμάτων και των κατεστραμμένων όπλων πυροβολικού της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. Επίσης παρουσιάζονται πλάνα από τον Πενταδάκτυλο αλλά και από την επιμνημόσυνη ακολουθία για τους ήρωες πεσόντες και τα θύματα της μάχης. Το ντοκιμαντέρ καταπιάνεται και με τα «γιατί» της τραγωδίας που στιγμάτισε και στοίχειωσε τις ψυχές των πυροβολητών που επέζησαν.

Στις συνεντεύξεις της ταινίας «Το βουνό της σιωπής» μιλούν οι: Μαρία Καλμπουρτζή, κόρη του Διοικητή της 181 Μ.Π.Π., Ανδρέας Γεωργίου, Ανθυπολοχαγός 191 Π.Ο.Π., Παναγιώτης Παπαϊωάννου, Αντιαεροπόρος 181 Μ.Π.Π., Κυριάκος Πιτσιλλής, Οδηγός του Διοικητή της 181 Μ.Π.Π., Δημήτρης Σκαγιάς, Πυροβολητής της 181 Μ.Π.Π., Τάκης Παπαμιχαλόπουλος, Ανθυπολοχαγός της 181 Μ.Π.Π., Χάρης Φεραίος, Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Πυροβολικού, Χρίστος Γιωργάκης, Πυροβολητής της 181 Μ.Π.Π., Ιάκωβος Κάκκουρας, Πυροβολητής της 181 Μ.Π.Π., Γιώργος Ποταμός, Πυροβολητής της 181 Μ.Π.Π., Νίκος Νικολάου, Έφεδρος της 181 Μ.Π.Π., Ιάκωβος Κεφάλας, Πυροβολητής της 181 Μ.Π.Π., Ανδρέας Επιφανίου, Μάγειρας της 181 Μ.Π.Π., Ρένος Παπακάκκουρας, Οδηγός του Διοικητή της 181 Μ.Π.Π. και Γρηγόρης Κυπριανού, Έφεδρος της 181 Μ.Π.Π.

Αριστερά: Ελληνοκύπριοι μαχητές σε στενό πέρασμα στον Πενταδάκτυλο κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής το 1974. Δεξιά: Ελληνοκύπριοι αιχμάλωτοι κατά την τουρκική εισβολή το 1974. Πολλοί από αυτούς εκτελέστηκαν επί τόπου…

Η γενική επιμέλεια, ιστορική έρευνα και σκηνοθεσία της ταινίας «Το βουνό της σιωπής» είναι της δημοσιογράφου Αίμιλης Μιχαήλ και η μουσική επένδυση του συνθέτη και μουσικού παραγωγού Ανδρέα Γιωργαλλή. Ο Παγκύπριος Σύνδεσμος Εφέδρων Πυροβολικού ανέλαβε το οικονομικό κόστος της ταινίας, υποστηριζόμενος από χορηγούς, και έτσι το φιλμ αυτό αποτελεί μια ακόμα πολύ σημαντική προσφορά του Συνδέσμου προς την Ιστορία της πατρίδας μας. Αξιοσημείωτο γεγονός αποτελεί και η πρόταση του προέδρου της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής της Κυπριακής Βουλής για το Άνοιγμα του Φακέλου της Κύπρου, Βουλευτή Μαρίνου Σιζόπουλου, για παράδοση τόσο των αμοντάριστων πλάνων όσο και των δύο ολοκληρωμένων ντοκιμαντέρ στην Κυπριακή Βουλή, ως συνεισφοράς του Συνδέσμου στο έργο της Επιτροπής. Πέραν της ως άνω προτάσεως, το Υπουργείο Άμυνας της Κύπρου πρότεινε την προβολή της ταινίας σε όλα τα στρατόπεδα της Εθνικής Φρουράς. Σημειώνεται δε ότι η μοναδική στα χρονικά μάχη που έδωσε η 181 Μ.Π.Π. και η 191 Π.Ο.Π. και η ηρωική αντίσταση των ανδρών τους στην τουρκική επίθεση, αποτελούν σήμερα αντικείμενο διδασκαλίας σε στρατιωτικές σχολές ανά τον κόσμο.

Η τουρκική απόβαση στο Πέντε Μίλι (20 Ιουλίου 1974)

«Το βουνό της σιωπής» είναι μια ταινία αφιερωμένη σ’ εκείνους που πολέμησαν και χάθηκαν στη φοβερή ενέδρα της Ασιεντρούσας, στο βουνό που σηκώνει τη σημαία της ντροπής και της τουρκικής θηριωδίας και βαρβαρότητας. Είναι μια ταινία που αφιερώνεται και σε όσους κατάφεραν να επιβιώσουν της αιχμαλωσίας κουβαλώντας για πάντα, μέσα από τα προσωπικά και απερίγραπτα μαρτύρια και τις κακουχίες του ο καθένας, τη μνήμη, τις πληγές και τις εικόνες όσων βίωσαν. Είναι, ακόμα, μια ταινία αφιερωμένη σε εκείνους που κατάφεραν και διάβηκαν, κατακρεουργημένοι, τις κορυφές του Πενταδάκτυλου, που επέστρεψαν στους δικούς τους και διηγήθηκαν όσα συνέβησαν στη φοβερή εκείνη μάχη. Τέλος, είναι μια ταινία για όλους τους Έλληνες (Κυπρίους και Ελλαδίτες), για την ιερή μνήμη των πεσόντων, των αγνοουμένων και όλων των θυμάτων της τουρκικής εισβολής και κατοχής στην Κύπρο μας, για τον μαρτυρικό λαό της που έγινε πρόσφυγας μέσα στην ίδια του την πατρίδα. Μια συγκλονιστική μαρτυρία των ίδιων των μαχητών που την έζησαν, για τη δικαιοσύνη, το χρέος και για την αλήθεια που καίει σχεδόν μισό αιώνα μετά…

Συγκλονιστικές φωτογραφίες της καταστροφής της 181 Μ.Π.Π.-191 Π.Ο.Π.

Τούρκος δημοσιογράφος πατά σε κρανίο Ελληνοκυπρίου στρατιώτη

Τον Οκτώβριο του 2020 ήρθαν, για πρώτη φορά, στο φως της δημοσιότητας συγκλονιστικές φωτογραφίες από τον τόπο καταστροφής της 181 Μ.Π.Π. και της 191 Π.Ο.Π. Η καταστροφή συντελέστηκε στις 23 Ιουλίου του 1974, 24 ώρες μετά την κατάπαυση του πυρός. Φάλαγγα της 181 Μοίρας Πεδινού Πυροβολικού και της 191 Πυροβολαρχίας Ορεινού Πυροβολικού κινήθηκαν στην περιοχή του χωριού Συγχαρί. Τις απογευματινές ώρες δέχτηκαν σφοδρά πυρά από τμήματα του 35ου Τάγματος Αλεξιπτωτιστών, που προέλασαν από την Αλωνάγρα. Η άνιση μάχη διήρκεσε μέχρι το σούρουπο. Η 181 Μ.Π.Π. δεν είχε υποστήριξη και είναι χαρακτηριστική η μαρτυρία στρατιώτη της Μοίρας: «Μας άφησαν όλους στη σφαγή και στην καταστροφή». Κλήση για βοήθεια δεν απαντήθηκε ποτέ.

Τούρκοι καταδρομείς ποζάρουν μπροστά από τα πτώματα δύο στρατιωτών.
Ακριβώς πίσω τους διακρίνεται χώμα, προφανώς, από ομαδικό τάφο που άνοιξαν

Για τις φωτογραφίες αυτές και για την περιοχή του Συγχαρί, όπου διαλύθηκε η 181 Μ.Π.Π. μιλά ο πρόεδρος «Αιχμαλώτων Πολέμου» κ. Βάσος Χρίστου, ο οποίος επισκέφθηκε την περιοχή περισσότερες φορές από οποιονδήποτε άλλον. Ο κ. Χρίστου αναφέρει, πως στο πίσω μέρος της φάλαγγας διακρίνονται τα οχήματα του διοικητή και του υποδιοικητή της 181 Μ.Π.Π. Αναφέρει επίσης πως κάποιες από τις φωτογραφίες απεικονίζουν τη Μοίρα, όπως ήταν πριν την καταστροφή και, στη συνέχεια, παρουσιάζονται τα οχήματα, όπως ρυμουλκήθηκαν μετά τη μάχη.

Καμένα οχήματα της 181 Μ.Π.Π. στο σημείο της μάχης

Εκφράζει δε τον αποτροπιασμό του για το γεγονός ότι Τούρκοι αξιωματικοί, περιλαμβανομένου και του Διοικητή τους, που επιτέθηκαν στην 181 Μ.Π.Π., ποζάρουν μπροστά στα πτώματα των Ελληνοκυπρίων στρατιωτών ή στα κατεστραμμένα οχήματα. «Θεωρώ επίσης κανιβαλισμό και την ενέργεια του δημοσιογράφου να πατήσει πάνω σε κρανίο νεκρού», λέει ο κ. Χρίστου, ο οποίος εκφράζει την πεποίθηση πως οι Τούρκοι ξέθαψαν τα οστά με αποκλειστικό σκοπό να φωτογραφηθούν πάνω από αυτά. Ανέφερε επίσης, πως μετά την εισβολή, την περιοχή επισκέφθηκαν διάφοροι Τούρκοι δημοσιογράφοι για σκοπούς ρεπορτάζ.

Τμήμα της 181 Μ.Π.Π. μετά την καταστροφή

Ο πρόεδρος των αιχμαλώτων υποστηρίζει εξάλλου, πως πρέπει να διενεργηθούν εκσκαφές σε κάποια από τα σημεία, στα οποία φαίνονται νεκροί ή οστά, και υποστηρίζει πως δεν έγιναν όσα έπρεπε να γίνουν. Λέει, πως ο ίδιος υπέδειξε κάποια από τα πιθανά σημεία. Ο κ. Χρίστου δείχνει φωτογραφία στην οποία απεικονίζεται καρότσα και σωρός χώματος και αναφέρει, πως με βάση την εικόνα της περιοχής, πρόκειται για τον ομαδικό τάφο στον οποίο εντοπίστηκαν περίπου 20 λείψανα νεκρών στρατιωτών. Σήμερα η συγκεκριμένη περιοχή έχει δεντροφυτευτεί.

Στο βάθος δεξιά φαίνεται ο ομαδικός τάφος και η καρότσα που χρησιμοποιήθηκε για τη μεταφορά των νεκρών

Ο πρόεδρος των αιχμαλώτων υποστηρίζει επίσης, πως στο σημείο που φαίνεται πολιτικό αυτοκίνητο μάρκας Triumph πρέπει να διενεργηθεί εκσκαφή, διότι σε αυτό διακρίνονται άτομα τα οποία προφανώς εκτελέστηκαν από τους Τούρκους. Όπως εξηγεί, με το αυτοκίνητο μετακινήθηκαν τέσσερα άτομα τα οποία δολοφονήθηκαν από τους Τούρκους. Αργότερα επιβιβάστηκαν σε αυτό άλλα άτομα με σκοπό να διαφύγουν αλλά και αυτά δολοφονήθηκαν. Οι πρώτοι τέσσερις ταυτοποιήθηκαν ήδη.

Στο συγκλονιστικό βίντεο που ακολουθεί, προβάλλονται σκηνές που καταγράφηκαν κατά την ως άνω φωτογράφιση στο σημείο της φονικής ενέδρας και της καταστροφής της 181 Μ.Π.Π. και 191 Π.Ο.Π., στη διάβαση Μπέλλα Παΐς – Συγχαρί. Το φιλμ προέκυψε από τη σύνθεση τηλεοπτικών πλάνων εποχής και φωτογραφιών που ελήφθησαν από διαπιστευμένους δημοσιογράφους στον Τουρκικό Στρατό. Αποτελεί την πρώτη δημόσια προβολή των φωτογραφιών της τουρκικής πλευράς για την καταστροφή, που σοκάρουν, ενώ στο εισαγωγικό τμήμα του βίντεο ακούγεται ο ηχογραφημένος ήχος της φοβερής μάχης:

Η Μαρία Καλμπουρτζή θυμάται…

Μαρία Στ. Καλμπουρτζή

Παιδί ακόμα η Μαρία τον αποχαιρέτησε στην Ελλάδα, με την ευχή να τον ξαναδεί… Όμως ο ήρωας πατέρας της Ανχης Στυλιανός Καλμπουρτζής δεν γύρισε ποτέ… Σαράντα δύο χρόνια μετά, η Διερευνητική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους ανακοίνωσε επίσημα στις δυο του κόρες ότι οχτώ οστά, που βρέθηκαν στη διάβαση Μπέλλα Παΐς – Συγχαρί, ταυτοποιήθηκαν και ανήκουν στον πατέρα τους. Μία παλάμη με τα δάκτυλα, η κνήμη, ο μηρός, κομμάτι από το στέρνο και μερικοί σπόνδυλοι από τη σπονδυλική του στήλη… Είναι αυτά που εκλήθη να παραλάβει η Μαρία Καλμπουρτζή, η οποία τα τελευταία χρόνια είναι και Πρόεδρος της Πανελλήνιας Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων.

Αρνούμαι να παραλάβω τα οστά του πατέρα μου

«Μέσα στα λίγα χρόνια που έζησα κοντά του, μπόρεσε και μου έδωσε τόσα μαθήματα ζωής, που ακολουθώ ακόμη και σήμερα. Ο πατέρας μου ήταν αγωνιστής, δεν κατέθετε ποτέ τα όπλα. Και η επιλογή του να μείνει εκεί, με τους στρατιώτες που εκείνη την ώρα ήταν τα παιδιά του, με κάνει περήφανη», δήλωσε σε συνέντευξή της για τον ήρωα πατέρα της. «Αυτό το μεγαλείο, λοιπόν, αυτόν τον ηρωισμό, πώς μπορώ να τον παραλάβω “συρρικνωμένο” σε οχτώ οστά; Δεν θα τον παραλάβω. Κι ενώ μέσα μου έχω το δίλημμα μήπως τον αρνούμαι, θεωρώ πως όχι, σε αυτόν τον άνθρωπο αξίζει μεγαλύτερη τιμή …».

Η Μαρία Καλμπουρτζή μπροστά στις προτομές του ήρωα πατέρα της, σε Κύπρο και Ελλάδα

Τα πρώτα «σημάδια» ότι η υπόθεση ταυτοποίησης των οστών του πατέρα της ήταν κοντά, τα είχε από το Πάσχα της προηγουμένης χρονιάς. «Πρόσφατα, που πήγα για τον επαναπατρισμό των οστών των αγνοουμένων, τα είδα και από κοντά. Ήταν ένας πατέρας διαφορετικός από αυτόν που περίμενα να δω. Από την πρώτη στιγμή, δεν μπόρεσα να φανταστώ τον πατέρα μου να περιορίζεται, να τον αντιπροσωπεύει μια κνήμη και μερικά ακόμη οστά. Το συναίσθημα είναι άσχημο, τραγικό …», αναφέρει συγκλονιστικά. Για τη Μαρία Καλμπουρτζή, το σοκ του λευκού τραπεζιού με τα ταυτοποιημένα οστά ήταν το δεύτερο που έζησε τις ημέρες εκείνες. «Την προηγούμενη μέρα, είχε ανοίξει ένα κασελάκι με λείψανα άλλου αγνοουμένου, που είχαν ταυτοποιηθεί στο μεταξύ και θα επέστρεφαν στην Ελλάδα. «Είχε μέσα μόλις ένα οστό από φτέρνα… Ένας άνθρωπος, ένα τόσο δα κοκκαλάκι σε ένα κασελάκι. Κι όμως, η οικογένεια παρέλαβε. Γιατί αυτός ο ήρωας έπρεπε να έχει μια κηδεία, 42 χρόνια μετά …», εξηγεί.

«Κατά την προσωπική μου εκτίμηση, ο ρόλος της ΔΕΑ, ο οποίος περιορίζεται σε σαφείς όρους εντολών, είναι απόλυτα στοχευμένος. Δεν ψάχνει αίτια, ούτε κάνει έρευνα για απόδοση ευθυνών ή τι ακριβώς συνέβη εκείνες τις μέρες και ώρες. Ψάχνει λείψανα. Με αποτέλεσμα, τα ερωτήματα να παραμένουν. Και στο παρελθόν, με ρωτούσαν: «Μαρία, βρήκανε τρία οστά, να παραλάβω;». Τους έλεγα ότι, αν πρέπει ν’ απαντήσω ως πρόεδρος της Επιτροπής, θα σας πω ότι είναι δικαίωμα της οικογένειας η απόφαση να παραλάβει ή όχι. Ως κόρη αγνοουμένου όμως, ως Μαρία, θα σας έλεγα «όχι». Γιατί οι περισσότεροι από τους αγνοουμένους μας έχουν ταφεί σε κατεχόμενες περιοχές. Επιτέλους, υπάρχουν ευθύνες. Δεν μπορεί να παραμένουν κλειστά τα αρχεία, πλημμελής ή επιλεκτική η πληροφόρηση. Δεν μπορεί να μην αποκαλύπτουν στοιχεία που οφείλουν να τα πουν και για την τύχη των αγνοουμένων και για τα λιγοστά οστά, όπου και αν έχουν βρεθεί. Δεν μπορεί να δίνουν δύο, τρία, οχτώ οστά και να υφίσταται η οικογένεια έναν έμμεσο συναισθηματικό εκβιασμό και τη δύσκολη απόφαση της παραλαβής ή όχι του αγαπημένου της …», τονίζει η κα Μαρία Καλμπουρτζή.

Η προτομή του ήρωα Αντγου Στυλιανού Καλμπουρτζή στο στρατόπεδο
που σήμερα φέρει το όνομά του στο Δελίκηπο Κύπρου

Η Ελληνική Πολιτεία έχει χρέος να μάθει…

Και συμπληρώνει: «Ο κ. Νέστορος μας διαβεβαιώνει ότι οι υποθέσεις με τα λιγοστά οστά δεν κλείνουν, ότι εμείς τις κρατάμε ανοιχτές. Όμως, έχοντας ακόμη για διερεύνηση πάνω από το 60% των αγνοουμένων, θεωρώ ότι μόνο τυχαία θα είναι η ανεύρεση επιπλέον λειψάνων, σε ήδη ταυτοποιηθέντες. Εξάλλου είναι γνωστή η επιμονή της τουρκοκυπριακής εκπροσώπησης ότι θέλει να κλείνει τις υποθέσεις “για να προχωρούν …”. Επιτέλους, πρέπει να αναλάβει κάποιος να πει υπεύθυνα τι έχουν γίνει αυτοί οι άνθρωποι. Ο Καλμπουρτζής βρέθηκε. Αλλά για μένα, κάτι λείπει. Πίστευα ότι με την ταυτοποίηση, ένα κομμάτι των ερωτήσεών μου θα έβρισκε απαντήσεις. Ένα κομμάτι από τα «γιατί» μου, ότι θα είχα ηρεμήσει. Δεν έχω ηρεμήσει όμως, πώς μπορώ;». Αντί ν’ απαντηθούν τα ερωτήματά της, λέει, μετά την ταυτοποίηση έχουν πολλαπλασιαστεί. «Δεν ξέρω τι έγινε με τον πατέρα μου. Πώς σκοτώθηκε; Είχε χαριστική βολή; Σε κάποιους τις βλέπεις, όταν βρεθεί το κρανίο. Στον πατέρα μου λείπει και αυτό».

«Προφανώς πρέπει να έπεσε εκεί που βρέθηκε, εκεί που έγινε η μάχη», αναφέρει η κα Καλμπουρτζή, «αλλά όλα αυτά είναι υποθέσεις, εκτιμήσεις που κάνουμε λόγω του χρόνου και του χώρου. Δεν απαντώνται όμως τα γιατί με τις εκτιμήσεις. Είναι και προσωπικές υποθέσεις οι εκτιμήσεις, εντελώς υποκειμενικές, χρειάζομαι υπεύθυνες απαντήσεις. Όχι μόνο εγώ. Όλοι μας. Και φοβάμαι ότι δεν θα τις βρούμε ποτέ. Ότι κάποια στιγμή ψάχνοντας και πιέζοντας ίσως βρούμε κάτι, περισσότερα οστά, και κάποια στιγμή θ’ αναγκαστούμε να παραλάβουμε. Η Ιστορία δεν θα γραφτεί ως έγινε, γιατί δεν ασχολούμαστε να την ψάξουμε ή να την αποκαλύψουμε. Υπάρχει το ελληνικό κράτος που θα μπορούσε να ερευνήσει, να γνωρίσει τι έγινε τότε, αν ήδη δεν ξέρει. Να ξεχωρίσει επιτέλους αυτούς που πραγματικά έφταιγαν, έστω και αν δεν τους αποδώσει ευθύνες, από αυτούς που προσέφεραν, που πολέμησαν και, μάλιστα, ηρωικά. Κάποιοι πραγματικά πολέμησαν και χάθηκαν. Εκτελούσαν διατεταγμένη υπηρεσία. Η ελληνική Πολιτεία είναι υποχρεωμένη να μάθει τι απέγιναν, να τους αναγνωρίσει και να τους αποδώσει τις τιμές που οφείλει, να γραφτεί η Ιστορία, η συνέχεια του ελληνικού ηρωισμού».

Δεν ψάχνουμε λείψανα, τους ανθρώπους μας ψάχνουμε…

«Σαφώς, οι άνθρωποί μας έχουν το δικαίωμα να ταφούν. Να διαβάσει κάποιος μια ευχή γι’ αυτούς. Αλλά υπάρχει ένα μεγάλο δίλημμα. Νιώθω ότι αν δεν παραλάβω τα οστά, τον αρνούμαι. Αν τα παραλάβω όμως, τίθεται ζήτημα σεβασμού, αξιοπρέπειας και τιμής», καταλήγει η Μαρία Καλμπουρτζή. Όπως ομολογεί, αν ζούσε η Ελπίδα, η θετή της μητέρα που μεγάλωσε την ίδια και την αδερφή της σαν πραγματικές της κόρες και που αναζήτησε τον πατέρα της μέχρι τέλους, θα παραλάμβανε. «Είχε Αλτσχάιμερ αλλ’ όταν άκουγε το όνομα “Κύπρος”, μου έλεγε: “μη μου λες αυτό το όνομα, με πονάει …”». Αυτό της είχε μείνει. Αν ζούσε η Ελπίδα, θα παραλάμβανε. Γιατί θα ήθελε εκείνη να νιώσει τη δικαίωση του αγώνα της, να καταλάβει ότι εκείνος βρέθηκε, για να γαληνέψει. Τώρα πιστεύω ότι οφείλω να το παλέψω. Και θα το κάνω. Όσο μπορώ να πολεμήσω, όσο περνάει από το χέρι μου, θα το κάνω. Το οφείλω σε δύο ανθρώπους. Στον πατέρα μου και στην Ελπίδα».

«Δεν έχω ζήσει την απώλεια, τον θάνατο, τον θρήνο», εξηγεί η Μαρία Καλμπουρτζή. «Ναι, ο Καλμπουρτζής έφυγε, δεν είναι μαζί μας, είναι κάπου αλλού. Εγώ, όπως και όλοι οι συγγενείς αγνοουμένων, βιώνουμε την απουσία των ανθρώπων μας. Δηλαδή περιμένουμε ανά πάσα στιγμή ότι μπορεί να γυρίσουν. Να στο πω ακριβώς, όπως είναι: Δεν ψάχνουμε λείψανα, ούτε κασελάκια με οστά. Τους δικούς μας ανθρώπους ψάχνουμε …», καταλήγει αφοπλιστικά.

Η Παναγία του Θρήνου
Σπάραγμα της περίφημης τοιχογραφίας της Αποκαθήλωσης του Χριστού από την Παναγία Αψινθιώτισσα στο κατεχόμενο Συγχαρί. Η τοιχογραφία είχε αποκολληθεί και διακινηθεί παράνομα στο εξωτερικό μετά τη λεηλασία του ναού από τις τουρκικές δυνάμεις εισβολής και κατοχής. Επαναπατρίστηκε το 2014 με συντονισμένες ενέργειες της Κυπριακής Δημοκρατίας και του Οργανισμού Walk of Truth (kathimerini.com.cy) (cyprustimes.com)

Όρκος των Αθηναίων Εφήβων

Οὐ καταισχυνῶ τὰ ὅπλα τὰ ἱερὰ, οὐδ’ ἐγκαταλείψω τὸν παραστάτην[1] ὅτῳ ἂν στοιχήσω· ἀμυνῶ δὲ καὶ ὑπὲρ ἱερῶν καὶ ὁσίων καὶ μόνος καὶ μετὰ πολλῶν· καὶ τὴν πατρίδα οὐκ ἐλάσσω παραδώσω, πλείω δὲ καὶ ἀρείω ὅσης ἂν παραδέξωμαι. καὶ εὐηκοήσω τῶν ἀεὶ κραινόντων ἐμφρόνως καὶ τοῖς θεσμοῖς τοῖς ἰδρυμένοις πείσομαι καὶ οὕστινας ἂν ἄλλους τὸ πλῆθος ἰδρύσηται ὁμοφρόνως· καὶ ἂν τις ἀναιρῇ τοὺς θεσμοὺς ἢ μὴ πείθηται οὐκ ἐπιτρέψω, ἀμυνῶ δὲ καὶ μόνος καὶ μετὰ πολλῶν. καὶ ἱερὰ τὰ πάτρια τιμήσω. ἵστορες τούτων Ἄγλαυρος, Ἐνυάλιος, Ἄρης, Ζεύς, Θαλλώ, Αὐξώ, Ἡγεμόνη.[2]

[Δεν θα ντροπιάσω τα όπλα τα ιερά, ούτε θα εγκαταλείψω τον συμμαχητή μου, με οποιονδήποτε και αν ταχθώ στις γραμμές της μάχης· θα αμυνθώ και για τα ιερά και τα όσια και μόνος και μαζί με πολλούς· και την πατρίδα δεν θα την παραδώσω μικρότερη αλλά μεγαλύτερη και ισχυρότερη από όση την παρέλαβα· και θα υπακούσω πρόθυμα σε αυτούς που δικάζουν κάθε φορά και θα πολιτεύομαι σύμφωνα με τους καθιερωμένους θεσμούς και σύμφωνα με όσους άλλους ο λαός με κοινή απόφαση θα καθιερώσει. Και αν κάποιος αποπειραθεί να καταλύσει τους θεσμούς ή να μην πειθαρχεί σε αυτούς, δεν θα επιτρέψω, θα αμυνθώ και μόνος και μαζί με πολλούς. Και θα τιμήσω τα πατροπαράδοτα ιερά. Μάρτυρές μου γι’ αυτά ας είναι η Άγλαυρος, ο Ενυάλιος, ο Άρης, ο Ζευς, η Θαλλώ, η Αυξώ, η Ηγεμόνη.]

Λυκούργος Αθηνών, «Κατά Λεωκράτους»[3]

[1] Ο «παραστάτης» (παρά+ίσταμαι) ήταν ο σύντροφος, ο διπλανός οπλίτης στη μάχη, δεδομένου ότι οι αρχαίοι οπλίτες πολεμούσαν κατά ζεύγη (σχετ. «Λυκούργος», εκδ. Κάκτος, σ. 202).
[2] Πρόκειται για τον όρκο που έδιναν οι Αθηναίοι έφηβοι κατά την ενηλικίωσή τους, οπότε έπαιρναν τα όπλα. Όταν έφθαναν σε ηλικία 18 ετών, οι Αθηναίοι όφειλαν να υπηρετήσουν τη στρατιωτική θητεία τους, που είχε διετή διάρκεια. Σε επίσημη τελετή που διοργάνωνε η Πολιτεία γι’ αυτό τον σκοπό, οι νεαροί Αθηναίοι παρουσιάζονταν ενώπιον της εκκλησίας του δήμου, στην Πνύκα, αναγράφονταν στους καταλόγους των πολιτών (ληξιαρχικόν γραμματείον) και τους εχορηγείτο ο βασικός οπλισμός τους: ένα δόρυ και μία ασπίδα. Η τελετή αυτή συχνά συνδυαζόταν με θεατρικά δρώμενα. Κατόπιν, ένοπλοι οι νέοι πολίτες ανέβαιναν στην Ακρόπολη των Αθηνών και, κρατώντας την ασπίδα τους, έδιναν στο ιερό της Αγραύλου τον ως άνω όρκο.
[3] Ο αρχαίος Αθηναίος ρήτορας Λυκούργος διέσωσε τον περίφημο «Όρκο των Αθηναίων εφήβων» στον Λόγο του «Κατά Λεωκράτους». Ομοίως τον Όρκο αυτόν αναφέρουν ο Δημοσθένης στο έργο του «Περί της Παραπρεσβείας» και ο Αριστοτέλης στο έργο του «Αθηναίων Πολιτεία». Η συγγραφή του κειμένου του «Όρκου των Αθηναίων εφήβων» αποδίδεται στον κορυφαίο νομοθέτη της αρχαιότητας, Σόλωνα τον Αθηναίο.

Σήμερα, στον «Τύμβο Μακεδονίτισσας» βρίσκονται 21 τάφοι και κενοτάφια ηρώων του Πυροβολικού που έδωσαν τη ζωή τους για την Ελευθερία της Κύπρου και έπεσαν υπέρ αυτής επί των πυροβόλων τους:

Τάφοι Ηρώων Πυροβολητών

1. Λχιας (ΠΒ) Κουδουνάς Κωνσταντίνος από το Ξερό Μόρφου. Τραυματίστηκε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974 και απεβίωσε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας την 24η Ιουλίου 1974.
2. Δνεας (ΠΒ) Στυλιανού Ιωάννης από το Τρίκωμο Αμμοχώστου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή του χωριού Συγχαρί την 20ή Ιουλίου 1974.
3. Στρτης (ΠΒ) Καλογήρου Ανδρέας από το Ριζοκάρπασο Αμμοχώστου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αεροδρομίου Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.

Κενοτάφια Ηρώων Πυροβολητών

1. Ανχης (ΠΒ) Χατζηδάκης Εμμανουήλ από το Καλάμιο Χανίων Κρήτης. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Καραόλου Αμμοχώστου την 22α Ιουλίου 1974.
2. Ανθλγος (ΠΒ) Σάββα Σιονή Λοίζος από το Ακάκι Λευκωσίας. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αεροδρομίου Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.
3. Ανθστης (ΠΒ) Κατσάνος Ευάγγελος από τον Άσσο Πρέβεζας. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Καραόλου Αμμοχώστου την 22α Ιουλίου 1974.
4. ΔΕΑ (ΠΒ) Χατζηπροκοπίου Σώτος από την Αμμόχωστο. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Καραόλου Αμμοχώστου την 22α Ιουλίου 1974.
5. Λχιας (ΠΒ) Σέτσκος Αθανάσιος από την Αριδέα Πέλλης. Τραυματίστηκε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή του στρατοπέδου της ΕΛΔΥΚ την 22α Ιουλίου 1974 και απεβίωσε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.
6. Λχιας (ΠΒ) Προδρομίδης Γεώργιος από την Ιστιαία Ευβοίας. Τραυματίστηκε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974 και απεβίωσε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.
7. Λχιας (ΠΒ) Νεοκλέους Ζένιου Χριστάκης από τον Αρακαπά Λεμεσού. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αεροδρομίου Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.
8. Λχιας (ΠΒ) Σωφρονίου Άβηβος από τη Λευκωσία. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974.
9. Λχιας (ΠΒ) Αναστασίου Αναστάσιος από τον Άγιο Θεόδωρο Αμμοχώστου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Συγχαρί την 20ή Ιουλίου 1974.
10. Υπδνεας (ΠΒ) Νεοκλέους Κυριάκος από τους Καπέδες Λευκωσίας. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αεροδρομίου Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.
11. Στρτης (ΠΒ) Ιωακείμ Γεώργιος από τη Καλοψίδα Αμμοχώστου. Τραυματίστηκε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αγίου Ερμολάου την 22α Ιουλίου 1974 και απεβίωσε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας την 24η Ιουλίου 1974.
12. Στρτης (ΠΒ) Μαζαράκης Χριστόδουλος από τη Φιλούσα Πάφου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αεροδρομίου Λευκωσίας την 23η Ιουλίου 1974.
13. Στρτης (ΠΒ) Παναγιώτου Παναγιώτης από τη Δερύνεια Αμμοχώστου. Τραυματίστηκε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Μιας Μηλιάς την 14η Αυγούστου 1974 και απεβίωσε στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας την 25η Αυγούστου 1974.
14. Στρτης (ΠΒ) Δημητρίου Γιαννάκης από τον Άγιο Θεόδωρο Πάφου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974.
15. Στρτης (ΠΒ) Ξενή Χαραλάμπους Σάββας από τη Κοντέα Αμμοχώστου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974.
16. Στρτης (ΠΒ) Πέτσας Μάριος από την Αγλαντζιά Λευκωσίας. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974.
17. Στρτης (ΠΒ) Πηλιάς Μιχαήλ από το Καϊμακλί Λευκωσίας. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Αθαλάσσας την 20ή Ιουλίου 1974.
18. Στρτης (ΠΒ) Καλλής Άγγελος από το Βασίλι Αμμοχώστου. Έπεσε ηρωικά μαχόμενος στην περιοχή Λαπήθου την 20ή Ιουλίου 1974.

Αθάνατοι! Αιωνία η μνήμη και η δόξα αυτών!

Πηγές:
– Κωνσταντίνος Δημητριάδης, «Αυτοί που τίμησαν την στολή τους – Κύπρος 1974», εκδ. Πελασγός, 2017.
– «Η θυσία του ήρωα Καλμπουρτζή και των παιδιών του», σε: chalarisargiris.blogspot.com και σε: ant1.com.cy
– «Ανχης (ΠΒ) Στυλιανός Καλμπουρτζής – Κύπρος 1974», σε: kostasmavroskoufis.blogspot.com
– «Το Χρονικό της Τελευταίας Μάχης της 181 Μ.Π.Π …Εκεί που έπεσε ο Θράκας Ανχης Καλμπουρτζής», σε: veteranos.gr
– «Ταυτοποιήθηκαν τα λείψανα του αντιστράτηγου Καλμπουρτζή – Έπεσε ηρωικά το 1974», σε: iefimerida.gr
– Γεώργιος – Αιμίλιος Έδεν, «Κύπρος, Σεβασμός στους ήρωες», Ποιητική Συλλογή, εκδ. Ινφογνώμων, 2015.
– Σοφία Παυλάκη, «Πενταδάκτυλος, σκλαβωμένος Παράδεισος – Ζητήματα και προοπτικές», σε: dasarxeio.com
– «Συγχαρί», σε: keryniaek.com
– Μαρία Ψαρά, «Πρ. Πανελλήνιας Επιτροπής Συγγενών Αγνοουμένων: “Αρνούμαι να παραλάβω τα οστά του πατέρα μου”», σε: bloko.gr
– «Το Βουνό της Σιωπής – Γιατί», σε: digital-herodotus.eu
– «Τιμή στους γενναίους της 181 ΜΠΠ και της 191 ΠΟΠ», σε: ageliaforos.com
– Βάσος Βασιλείου, «Συγκλονιστικές φωτογραφίες της καταστροφής της 181 ΜΠΠ», σε: philenews.com
– Γιώργος Λαμπράκης, «Οδός Αντιστρατήγου Στυλιανού Καλμπουρτζή – Κυνηγώντας τα αυτονόητα στην Ελλάδα!», σε: defenceline.gr
– «Το “Βουνό της Σιωπής” – Η τραγική καταστροφή της 181 ΜΠΠ το 1974», σε: defenceredefined.com.cy
– «Κύπρος ‘74 :Σπάνιο Φωτογραφικό Υλικό από την εισβολή και από …Τουρκικές πηγές», σε: wagon13.rssing.com
– Μανώλης Κυπραίος, «181 Μοίρα Πεδινού Πυροβολικού: Μια ιστορία ηρωισμού και προδοσίας», σε: national-pride.org
– «Χάρτης του ΟΗΕ», σε: unric.org
Δήμος Λευκονοίκου, σελίδα στο fb.

kimintenia.wordpress.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s